susa | literatur emailuak | literaturaren zubitegia | euskarari ekarriak | armiarma | klasikoak | aldizkarien gordailua | basquepoetry | ipuina.eus | ganbila.eus

« Rumbos nuevos | Idazlientzat »

Bide barrijak / Lauaxeta / Verdes Atxirika, 1931

Bide barrijak Barrensoro / Euzkadi, 1932-01-14

Apainki orrazturik argitara digu “Lauaxeta”-k bere semetxoa. Urrezko buruntzaren uztai-barrendik irripar digun umetxoa bezain maitegarri iduri zait. Eztaramakite aurtxoak gogoan estalkirik. Lauaxeta’k ere gandu gabe dagerkigu bere biotza olerkietan. Ongi-etorriz ar dezagun, bada.

Idazle ezagun batzuek eman beren iritzia. Erderara jo zuten ortarako, ordea. ¿Ezereztzat ete-aukenae i, euzkera gaxo ori? Erti-epaietan txairo bideak urratzeko ire ezpainak amustzat jo al-dizkinae? Erakus dezagun, adiskideok, gai oetan idazten erderaz baizen nagusi dala euskeraz ere gure luma. Euzkel-barruti urrietara jardule berriak erakartzeko asmoz egin izan ba-dute ixo nadin. Barkatu bekidate errukiz.

Olerki oetzaz bakoitza gure iritzia argiratzeko ustea genuen leen-leendik. Aurrea artu ziguen, orde. Lizardi’tar Jabier’ek eta Orixe’k azalduriko epai-iritziak guk aspalditik olerkari onetzaz geunkanari ur-eman diote. Eztago orain idazle oik esana berriztu bearrik. Beste aritik ekin daiogun.

Norbaitek arrikatuko ote-dun bildurrez degu Urkiaga. ¡Lore-txorta mardula eskuetan duelarik xintaka datorkigunean, nork ozkatu olerkaria? Biotz ankerra bear luke. Aurrean dijoakigun bidariari daramakin baño bide oberik ba-duela erakus nai izatia, ezta gorrotatzeko. Narrax-bideetatik, sapelaitz gisan, egada jasoki edertasun-eguzkia begiz-begi degula, jardun gaitezen larre goxoan.

¡Olerkigille onen onespena! Ezin iñork ukatu “Lauaxeta”-ri olerkari gogua. Parnaso-mendira igotzeko indarra ba-du egoetan. Inguratzen duten gauzak errazki pil-pilraz ukitzen diote bere kolkoa. Biotz samurra, biguna, goxoa. Minbera-itxura ere baitu nozpeinik. Bizitzaren igortzi zakarrai eusteko mitz meegia ote-dun iduri zait bere olerki batzuk irakurtzean. Maite-olerkietan xurgatuz du atsegiñik biziena. Utsunerik azitxoenak ere antxe oztopatu dituzte nere begiak.

Lauaxeta-ren gogua itun-kemea jarioka intziriz ugertzen zaigu olerki geienetan Olerkari guzien bixki da, noski, nabari dun illun-muxin orretan. Irudipenean amesten dituzten bezain eder txoragarririk izaeran ez arkitziak sortzen du ituntasun ori. Erti-eztaietan txurrutatu duten lore-eztia milikatu ondoren, ozpiña bezain mikatz iduri zaie dana. Aortik aoan mingotsa ukitzean, beren izaeran barrunda degun zimur-keñua.

Ederren batetzaz maitemindurik dabil gure olerkaria ere. Maite ori ezta, orraatik, sorturikua; jaiogabeko ederra da. Buru-barrenean margotu dun ederño zerutarraren onduan a ze motz diran ludiko bidezkaetan atsandu ditugun maite-sorgiñak; zirtzil, sastar, tximadun. Emen beeko gotzon bitxiztatuok akatsez josirik dezakegun neskatxorik lilluragarriena… euli-furrunda ziztriña. ¿Milo’ren Benuse paregabea zer dek? Irudipenean degun maitetxo aren moxubak iritxi-eziñekoak dituk, ordea. Ortik zetorrek ertilari geienen egon-ezin zulagarria. Tantatalo’ren gisako zigorra zirudik.

Maite-egarri arek asmotan kezkak zirikatuz darabiltzi arat-onat olerkariak. Lurreko loretegietan mizkaturiko ezti-purruxtak legorrago biurtzen diozkate ezpanak. Maite-eztaietan zoro dabiltz. Aize-zurrunbilloak sugarra itzali ordez indartzen dunez, ludiko ederrez ase-naia ere egarri biziagoaz kixkaltzenago da erokerietan. Irakin-galda igotzean, an dijua burugabea eder-atzetik itzulinguru itxuan. Eskuetan larrosa-ostoak ustegabe txurbildu zaizkoenean, atzipeturik, kanta-mintzoa biotzak urratzeko gisan jasoko dute. Gogo-aldarteok kanta-iturri baitira.

Urkiaga’ren maite-kantetan, aldarterik eztegu arkitu. Kupi biguñak beti. Surik eztager bere goguak. Maite-naxian diardula dirudi du gezur-itxura daukae kanta oik. Maite-bideetan biotzak lore-orri zurbillak ataratzen dizkio; zotin, indarge, leun, biguntxo. Inztiri-muziña dario. Ardiaren bigarren marrakaldia lenenguaren antzeko denez, bere maite-olerkiak ere elkarren bixki dira. Bat irakurri ezkero, besteen berri ba-dean. Onera irixtean Leopardi’ren oroia datorkit burura. Nagusi izan zan Leopardi maite-olerki itun itun oietan. Jarraitzalle asko izan ditu; urrik eman dioten gitxi. Ezta olerki-era errazenetakoa ori, izan ere.

Ez beza “Lauaxeta”-k bildurrik izan bere barrengo arnasa gogo-aldarteen mendean uzten. Elertilari geienak aldartetsuak izan dira. Biotzondoan duten indarrak zirikatuz egoneziñik darabiltzi. Alai batzuetan; bestietan itun. Noiz karrasika aserre bizian; noiz geldi ta nare. Ur-leiarran eguzkiaren aldaketak baizen argi irten bear dute idazliaren lumatik gogoeta-era guztiak.

Etzan Dante ipurtargi; baña ara zer dion:

“… pur di mia natura
transmutabile son per tutte guise!
(Nere barrengo izatez, era guzietara aldakorra naiz)

Nere ustez bere gogo-erraietatik irtetzen danian, egokigo dabil “Lauaxeta” Artxanda-gainean (sic) artu zun bidetik-zear txairoago iduri zait. Biotz-garrasietan zurbil eta aul jokatzen duealakoan gaude. Eztakit gure ao-sapaia lakaztua ez ote-dagon. Ezta ezpan batzuetarako egiña eztia. ¿Niretzat ote-da?

Barren-esaitik irtenda ere ba-dira or biotz-kilikagarriak ugari. Mendietako edertasunak; nekazarien oiturak; segarien, lasterkarien, aizkolarien jokaldiak; igita-aroak; eguzki kixkalgarriaren azpian gizon zimelak igitaiek dirdaizka ris-ras eragiñez darabiltzienean; errekondoetan izaerak dakarren operotasuna Olerkariak barruan duten aal indartsua neurtzeko bide baitira gai oiek. Damaiogun indarra gure idatzierari. Intzirietatik iges dezagun arkaitzun basoetan barna ukaldika sartzeko.

Eztakit gaizki-idurian nagon. Baña gaurko euzkal olerkarien morka eder batek (ala nai duelarik) beren burua ixtura estuetan loturik ego-motz dabiltzalakuan nago. Alde guzietarik tinkotasuna jario-nairik badiltz olerkari oik. Ederra da tinkotasuna idazkeran. Baña izaera antzeztu bearra degu. Izaerak zugaitzak abarrak zearo iñausirik soil-soil utziko ba’lituzke… bizi-itxura kenduko lioke adaskari. Goitik-bera kimu guziak morroztuki itxus litzake zugaitz lerdena.

Idazkeran ere operatasun guziak morrozturik oldazkunak soil-soil agernai ba’dituzute, indarge, bizigabe, kordegabe lotuko dezute idaz-soina. Ar bitza bildurgabe euskerak era guzietako lorekeri ta oparotasunak. Titi-antzu eztazagun, arren, [a]gertarazi. Omero gerkarra leengo olerkaritzat geunkon. Bere poematan geiegizkoak itzez-itz morrozien asi ezkero a ze iñausketa itzala!

Geiago ere ba-det esateko. Besterako geldi bedi, orde.