kritiken hemeroteka

7.591 kritika

Azken kritikak

« | »

Izen gabe direnak. Haurdunaldi beteko khantoriak / Tere Irastortza / Pamiela, 2000

Ezer ez da bakarrik sortzen Ana Urkiza / Euskaldunon Egunkaria, 2000-09-30

Poema liburu honek halako efektu bikoitza sortzen du irakurlearengan: batetik, erakarri eta liluratu egiten du (harribitxiz betetako kutxa baita), eta bestetik, jantzi eta konbentzitu egiten du. Halaxe gertatu zait niri bederen.

Errealitatetik hartuak dira egileak egiten dituen gogoetak: gogoeta berriak, ausartak eta pisutsuak. Eta oraindik, irakurle, sortzaile eta ama bezala bere espazioa egin edo definitu gabe duen irakurlea ustekabean harrapatzen du.

Indar handia darakus Zaldibiakoak lan honetan, eta hasieran beldurrez eta xume agertzen bada ere, bigarren eta hirugarren ataletan, Terek bere “ahotsa” helarazten dio irakurleari. Lehenengo zatian hainbeste goretsi eta miretsi uste duen ahotsa jaretsiko du. Liburuan barrena poema luzeetatik laburretara jauzi egiten duelarik, intentsitatea irabaziz joango da Irastortza. Hirugarren atala da emakumezko irakurlearentzat, seguraski, indar handiena duena, emakume bezala espazio eta hizkuntza propio bat aldarrikatzen duena, alegia.

Irastortzak bere poema liburua hiru ataletan banatu du: Sormin, Sormen eta Sorzin izenez bataiatu du bakoitza.

Lehenengoa Sormin da. Poema luzeak dira hemengoak, sortzeko borondatearekin nahasten den beldurra duelarik gogoetagai idazleak. Idazle hasiberriak eta ez hain hasiberriak ere izan ohi dituen zalantzak eta beldurra darakus Terek; bakardadetik jaiotako sormenaren aldeko mitoen aurkezpena eginen digu, sormenaren inguruan korapilatzen dituen galdera existentzialak harilkatuz: zer ote den sormena, esaten dena edo esaten ez dena; sormen lanak hala deitzeko idatzita egon behar ote duen; idazten ez den sormenak existitzen ote duen; sortu aurretik zer?

Zer egiten du poetak?

Hitzak adierazten duena, ordea, jadanik idatzita dagoela diosku Zaldibiakoak. Ez al da dena imitazio? Beraz, zer egiten du poetak?

Gizonak sortu du Jainkoa eta hari damaio hitza (liburuetan jasota dagoenez). Baina zein da Jainkoa? Hitza? Ahotsa? Poeta? Gogoeta oparo honen inguruan ere.

Niak protagonismo gutxi dauka lehen atal honetan. Idazlea da galderak planteatzen dituena eta erantzunen bila abiatuko dena. Baina mundua eta zalantzak bere bakardadetik usaintzen ditu, eta mundutik at sentitzen da. Bakardadearen aurkezpena eginen du bestalde, betidanik, sormenaki dagokion estadioa izan den neurrian.

Denboraren tratamenduari dagokionez, sormenaren aurreko eta ondoko estadioak aztertzen ditu Irastortzak, atal batetik besterako jauzian jolas bilakatzen zaizkiola.

Lehenengo atalean sormenak idazleaki min egiten diola erakusten bazaigu ere, bigarrenean, Sormen delakoan, mina mintzoak kentzen duela esango digu eta arestian aldarrikatutako isiltasunari hitza gailenduko zaio. Lehenengo pertsona plural eta singularraren presentzia nabarmenki azaleratzen da atal honetan. Askeagoa eta ausartagoa agertzen zaigu Irastortza. Bakardadea alde batera uzten hasiko da eta jorratzen dituen gaiak idazte prozesuaren deskribapena eta amatasuna izanen dira. Bigarren atal honetan defendatzen du Irastortzak, ez dela bakarrik sortzen, mundu edo eta espazio batekin jaiotzen garela. Sormena, ideia da, asmakizuna, barruan daukaguna. Eta sormen horri hitza jartzen diogunean, denbora eta lekua hartzen du, existitu egiten da. Hitz horiek, bestalde, jantzi bat daukate (gerora, hirugarren atalean aztertuko dena).

Sorzin da liburuaren azken atala. Poema laburragoak biltzen dira berton. Esaten denarekin eta ez denarekin jolasten du uneoro idazleak, bai ideiak orrazterakoan, bai hizkuntzaren erabilerari dagokionean. Atal honetan, sormenerako desioa eta sormen naturala jorratzen ditu. Hizkuntza eta denbora erreferentziak amatasunaren ikuspegitik lantzen ditu eta amaren ikuspegitik egindako hizkuntza eta sortze prozesu bat aldarrikatzen.

Hirugarren atala da ausartena, idazlea erosoen sentitu dela erakusten duena, ziurtasun osoz plazaratzen den itxura ematen duena, alegia; emakumezkook gusturen irakurtzekoa, eta gizonezkoei gehien erakuts diezaiekeena.

Ideia konplexua da poema liburu honetan idazleak landu diguna: orain artean mito eta sinesmen jakin batzuei lotua egon den, existentzialismotik edaten duen eta pasioa lagun duen galdera filosofikoa egiten baitu. Maisuki desmitifikatzen ditu, ordea, sormenaren inguruko usteak, egiak gordinki azaltzen ditu eta sinesgarri egiten da, sormen prozesu orok eragiten dituen zalantzak estalkirik gabe planteatzen dituelako.

Irastortzak, sormen naturala esperimentatu duen aldetik, sormen literariorako ditugun tresnen erabilera gunea eta sormenaren inguruan ditugun aurre-ideiak beren testuinguruan ulertu beharra aldarrikatzen du.

Azken kritikak

Izuaren osteko gogoeta
Susan Buck-Morss

Ibai Atutxa Ordeñana

Haize-lekuak
Amaia Telleria

Javier Rojo

Bideko hitza. Euskal poema modernoen antologia (1951-2019)
Askoren artean

Igor Estankona

Ibaiertzeko ipuina
Oihane Amantegi Uriarte

Hasier Rekondo

Ibaiertzeko ipuina
Oihane Amantegi Uriarte

Javier Rojo

Hizlandia
Iñigo Aranbarri

Aritz Galarraga

Mami Lebrun
Kepa Errasti

Javier Rojo

Poesia guztia
Safo

Igor Estankona

Gilles de Rais
Anjel Lertxundi

Javier Rojo

Bazterreko ahotsak
Miren Tirapu Goikoetxea

Amaia Alvarez Uria

Poesia guztia
Safo

Javier Rojo

Bakezale gerlari horiek
Bixente Serrano Izko

Txema Arinas

Moskito
Igor Estankona

Aitor Francos

Nobela errealista bat
Joxean Agirre

Marta Goikoetxea

Artxiboa

Abuztua 2020

Uztaila 2020

Ekaina 2020

Maiatza 2020

Apirila 2020

Martxoa 2020

Otsaila 2020

Urtarrila 2020

Abendua 2019

Azaroa 2019

Urria 2019

Iraila 2019

Hedabideak