kritiken hemeroteka

7.333 kritika

Azken kritikak

« | »

Xake nobela / Stefan Zweig (Xabier Mendiguren) / Alberdania, 1998

Xakearen erakargarritasun betierekoa Jon Alonso / Euskaldunon Egunkaria, 1999-05-29

Baldin eta joko unibertsalik bada, joko hori xakea dela esango nuke. Xakearen errepresentazioak ugari dira pinturan, literaturan, zineman. Vladimir Nabokovek askotan aintzat hartu duen gaia da; Zaschita Luzhina (La Defensa tituluarekin gazteleratua) izeneko nobelan, esaterako, Luzhin txapelduna eromenaren mugan ibiltzen da xakea dela-ta; Chandlerren Philip Marlowek xake-taula ateratzen du horretarako denbora edo aukera daukan bakoitzean; George Steinerek bere hainbat saiakeraren jopuntuan jarri du xakea; Andoni Egañaren azken nobelaraino iristen dira xakearen erro metaforikoak… Xakea beti dago hor, bigarren plano batean, nahi bada, baina beti hor. Casablanca guztiz famatuan, Humphrey Bogartek egiten duen Rick pertsonaia horrela aurkezten zaigu, xake-taula baten aurrean eseririk bere buruaren aurkako jokoan.

Galde genezake zerk egiten duen xakea hain erakargarri. Erantzun asko litezke, ausaz. Batek esan lezake ez dagoela, mundu zabalean, joko demokratikoagorik, halabeharra, zorte, asturu edo dena delakoaren parte hartzerik gabea, epaile ustel baten zalantzazko esku sartzerik gabea… Eta, aldiberean, paradojikoki, ez dago bere jokalarien artean hierarkiamaila zorrotzagorik, kategoria-sailkapen erabatekoagoarik ezartzen duen jokorik. Beste batek esan lezake xake-taula bat, bere xumean, zorabioari buruz irekitzen den leiho bat dela, azalera txikiko taula hartan gordetzen direlako aukera guztiak, mugimenduak oro, egin direnak, egingo direnak zein egin eta egingo ez direnak. Infinitoa, alegia. Borgesek, Unibertsoa Liburutegia zela idatzi zuen, edo banatuz doazen bidexken jardina, Laberintoa agian. Oso oker ez banago, ez zuen xake-taula erabili bere jardun literarioan, eta harritzekoa da, horixe bailiteke xakea.

Stefan Zweig idazle austriarraren Xake nobela izeneko honek itsasontzi batean bidaian doan munduko xake-txapeldunaren eta zale ezezagun baten arteko partida ekartzen digu. Ezezaguna naziek isolamenduan edukiriko gizaseme bat da, xakean aurkitu duena salbamendu-ohola, lehen, gerora, paradojikoki berriz ere, barne-espetxe eta zoramen-bide bihurtuko bazaio ere. Erlatiboki ezezaguna den Zweig Vienan jaio zen XIX. mendearen bukaeran, eta bere buruaz beste egin zuen Brasilen, 1942. urtean. Judua zen, sendi aberatseko semea, kultua eta Freud zalea. Bakezalea eta humanista, nazismoak eta bi Mundu Gerra bizi izanak markatua. Alberdaniak atera berri duen Xake nobela hau da euskaratu den Zweigen lehen lana. Itzulpena Xabier Mendiguren Bereziartuk egin du.

Azken urteotan majo bizkortzen ari den euskarazko itzulpen literarioaren eremuak badu, eta etorkizunean areago izango du, seguru asko, eragin izugarria XX. eta XXI. mendean erabiliko den euskara idatziaren gainean. Gaur egun gutxik ukatuko du hau. Neurri handian etorkizunari begira egindako lana izateak ekarri du, baina, nolabaiteko aurreiritzia irakurleen aldetik. Alegia, irakurleak ez du lan itzulia eroso irakurtzen, kosta egiten zaio… Etorkizunean itzulpenak zer ekarriko duen ikusteko dago. Baina ez da zuzena pentsatzea itzulpenak, gaur den egunean ere, gozagarririk ematen ez duenik. Xake nobela hau horren adibide. Liburuen publizitateak esan ohi duenez, eskutik ezin utzi den liburua da, eserialdi bakarrean irakurtzekoa. Kasu honetan ez da publizitatea, egi-egia baizik. Hitz batez, itzulpenen aurkako aurreiritziak dauzkaten guztiak Xake nobela hau irakurtzera gonbidatuko nituzke, oztopo eta traba psikologikoak gainditzen lagunduko dielako uste osoan.

Bestetik ez dut ukatuko eni bederen plazer berezia ematen didala ezagutzen ez nuen austriar baten lana, estrainekoz, euskararen bidez ezagutzeak. Euskara, kultura transmititzeko tresna den aldetik, baliagarria delako esperantza berreskuratzen laguntzen dit, zenbait eztabaida txiki, antzu eta sasiko ahantziarazten dizkit, beti zilborrari begira egon behar nekagarri horretatik askatzen nau. Arnasa hartzen dut, euskara, kasu honetan, bitarteko delako, eta ez protagonista.

Xakea aitzaki, Zweigek senean ala eromenean egotearen arteko marra labainkorretik paseatzera gonbidatzen gaitu. Nire iritzi apalean, komeni zaizu, irakurle, gonbitea onartzea.

Azken kritikak

Atzerrian
Nerea Balda

Ibon Egaña

Urtaroak eta zeinuak
Jon Gerediaga

Javier Rojo

Idazleen gorputzak
Eider Rodriguez

Amaia Alvarez Uria

Ez dadila eguzkia sartu
Martin Etxeberria / Xabier Etxeberria

Amaia Serrano Mariezkurrena

Hariak
Yoseba Peña

Igor Elordui Etxebarria

Hezurren erretura
Miren Agur Meabe

Javier Rojo

Hezurren erretura
Miren Agur Meabe

Txema Arinas

Lerro etena (2004-2018)
Angel Erro

Javier Rojo

Kontrako eztarritik
Uxue Alberdi

Sustrai Colina

Jamaikako neska
Joxemari Iturralde

Javier Rojo

Mari-mutil handi baten bluesa
Leslie Feinberg

Onintza Irureta Azkune

Idazleen gorputzak
Eider Rodriguez

Javier Rojo

Oroimenaren xaflakortasunaz
Paloma Rodriguez Miñambres

Javier Rojo

Urtaroak eta zeinuak
Jon Gerediaga

Igor Estankona

Artxiboa

Iraila 2019

Abuztua 2019

Uztaila 2019

Ekaina 2019

Maiatza 2019

Apirila 2019

Martxoa 2019

Otsaila 2019

Urtarrila 2019

Abendua 2018

Azaroa 2018

Urria 2018

Hedabideak