kritiken hemeroteka

7.730 kritika

Azken kritikak

« | »

Sakoneta / Juan Luis Zabala / Susa, 1994

Odolustutzen ari ilunabarra Amaia Iturbide / Euskaldunon Egunkaria, 1995-10-01

Hizlauzko bide mamitsu eta iraunkor baten egile dugu Juan Luis Zabala, bere eskukoak direlarik “Zigarrokin ziztrin baten azken keak” (eleberria), “Ahanzturaren artxipelagoa” (ipuinak), “Gertaerei begira” (ipuinak), “Kaka esplikatzen” (eleberria) eta “Sakoneta” (Susa, 1994) egundo azkena.

Hamar urtetan zehar idatzia, “Sakoneta-k” hamaika ipuin dakarzkigu, hamaika geltoki, zeinetan pertsonaia bana (pertsonaia bera multiplikatua edo egilearen beraren ahotsa han-hemenkatua, auskalo) egonean baitago era obsesiboan ziztu bizian ibili dabilen denborari eutsi ezinik. Egoera horretan sortzen da Peter Handke-ren zalea den Juan Luis Zabalaren hitza mapa puntual eta abstraktu baten osaketan, iltze edo giltza irakurketa misteriotsuaren ingurumarian.

Bakarrizketa da tonu eta giro. Arraultz-oskolan bildutako ahotsaren antzekoa, mundua sortu aurrekoa eta mugagabe hedatua, bertan behera urrunekoa, ezin erauzizko bakardade larrugorriarena, hots, bere baitakoa eta munduarekiko arrotza, epeltasunean noragabe eta gogogabe eta, bide batez, bortitz, oldarkor eta tenkor, komunikazio-inkomunikazioaren sokatiran. Bakarrizketa-ahotsok pertsonaien oroitzapenen sentimenduak dira, barruan nekez kabituzko mundu baten oihartzun eskuragaitzak, paisaia arkeologiko baten aztarnazko bihotzareh orpotikoak. Eta zer nolakoak dira sentimenduok? Hasteko, pertsonaiak galdera erretoriko bana dira, ipuinotako ingurugiroa den bezala, izkutu oratua, hondoa jotzen duen antolamendu eraikitzile-nekatua, barruranzko puzzle geldo eta eutsia. Lixiriketa geldiko sentimenduok liluraren osteko mina, porrota edo asperdurarenak izan ohi dira, urduritasunean txertatuak eta zalantzari hortzak tinkatuz dirauten pertsonaienak.

Tonu babesgarri eta ankerra du hizlau honek, moldatua zizelkatua bainoago, lainotsu baino gehiago haragitua. Odolustutzen ari den ilunabarra. Muga abailduetan bizi-bizirik larrutua, hala nola egunkarietako argazki bat. Desoseguzko mezu hau akuilu zaio egileari konzientzia berpizteko, bidegabekeriaren salaketa-asmoa modu gordin (haragia) eta, era berean, poetikoz (muga) azaleratua.

Barne erraiekin idazten duen egile honen lanetan ezin ahaztuzkoak sinboloak. Sinboloek esanahiaren indarra dute muin muinean joz, hala nola kisketak atean. Inguruko matazaren, ixtorioaren ardatz dira, gora behera askotako bidaiaren laberinto guneak. Irakurlea esnatzeko xedez hartuak eta harrapatuak.

Batzuk aipatzearren: Sakoneta bera (hondartza nudista baten izena, lehen ipuinaren izenburua eta baita ere liburu osoarena, isolamenduaren sinboloa), planeta abailduak (gizakia berarena, eroriz gero berunezko zama bilakatzen baita), bide seinale hautsiak (gizaki modernoaren barne ispilu puxkatuarenak), trena (noraezarena), eskutitza (bakardade latz eta ulertezintasunarena), bizarra (gaztetasun eta askatasunarena), begi berriak (eraberritzearena)…

Absurdoak bere tokia du, eta ez edonolakoa. Egileak zaborrei eta kakari (ore geldo, gupidagabe, etsi eta halaber errebelde hori) erreparatzen die behin berriroko zeremonian. Beitu, bestela, “Azgazkitik kanpo” ipuineko komuna publikoetarainoko joan-etorriak, eguneroko errito bihurtuz. Izan ere, zarama eta ezereza, kaka bera barne, mugakoak dira.

Mugak dira ere txirrindularitzarenak, bizitzaren metaforak direnak, bestalde. Txirrindularitza, bateko, lilura eta zirraragarri baita, edozein espektakulo adinakoa, baina besteko, lehertzekoa, oinazez eta eramankizunekoa. Liluraren ondoko engainua, bizitza bezala. Bere horretan dardar egiten dagoen muga abaildu eta haruntzagokoa.

Juan Luis Zabalaren hitz-lerroa abaildua eta haruntzagokoa baita eta hizlaua adierazkor eta iradokor.

Azken kritikak

Isiltasunaz hunatago
Jose Angel Irigaray

Mikel Asurmendi

Bidaia (h)ariketak
Oihane Zuberoa Garmendia Glaria

Igor Estankona

Lilurabera
Yurre Ugarte

Aiora Sampedro

Euskal literatura itzuliaren egiturak eta islak 1975-2015
Miren Ibarluzea

Javier Rojo

Erbesteko gutunak Victor Hugori
Louise Michel

Irati Majuelo

Bihotza nora, zu hara
Susanna Tamaro

Ainhoa Aldazabal Gallastegui

Atezainaren larria penalti-jaurtiketan
Peter Handke

Hasier Rekondo

Panpina
Erika Olaizola

Javier Rojo

Etxeko urak
Leire Bilbao

Nuria Cano

Erle langileen amodioak
Aleksandra Kollontai

Ibai Atutxa Ordeñana

Abaro
Itxaro Borda

Aiora Sampedro

Odolik gabe
Alessandro Baricco

Nagore Fernandez

Atezainaren larria penalti-jaurtiketan
Peter Handke

Javier Rojo

Naparra, kasu irekia
Jon Alonso

Mikel Asurmendi

Artxiboa

Otsaila 2021

Urtarrila 2021

Abendua 2020

Azaroa 2020

Urria 2020

Iraila 2020

Abuztua 2020

Uztaila 2020

Ekaina 2020

Maiatza 2020

Apirila 2020

Martxoa 2020

Hedabideak