kritiken hemeroteka

7.752 kritika

Azken kritikak

« | »

Jalgi hadi plazara / Itxaro Borda / Susa, 2007

Libera me Ibon Egaña / Berria, 2007-07-01

Detektibe nobela, identitate pertsonalaren eraikuntzaren gaineko kontakizuna, sexu orientazioaren kontzientzia-hartze prozesua, banakako askatasunaren aldeko aldarria, ipar eta hego gatazka kulturalen eta erdigune eta periferia harremanen gaineko hausnarketa, euskararen geografian barnako ibilbidea, euskal literatur tradizioa berrasmatzeko saioa, euskararen egoeraren gaineko kezkaren presentzia… Horiek guztiak, eta gehiago ere bai ziurrenik, dakartza berekin Itxaro Bordaren azken eleberriak, Amaia Ezpeldoi detektibea hamaika urteren buruan biziberritu duen Jalgi hadi plazara kontakizunak.

Amaia Ezpeldoi Baionaratuak Jean d´Amou-ren bisita jasotzen duenean ekiten dio kontakizunari Bordak: aita Euskaltzaindiko bilera batera Bilbora joan da Iparraldeko beste hiru euskaltzainekin, eta itzuli ez dela eta, haren bila abia dadin eskatzen dio Jean d´Amouk Ezpeldoiri. Helburu horrexekin abiatuko da detektibea Bilbora, eta hala joango da hartzen nobela detektibe nobelaren traza —edo, zehatzago, detektibe nobelaren parodiaren traza, generoaren ortodoxiatik urruntzen baitira pertsonaiak, espazioak edo tramaren hariak—. Hildakoak, maleta ebatsi misteriotsuak, pistolak, leku ospelak ez dira falta eleberrian suspensearen pizgarri, edonola.

Inkesta honek, baina, beste behin ere, Ezpeldoi errepidera darama, eta Borda euskararen herriaren gaineko hausnarketa geografiko, espazial eta kulturala egitera. Bilbo, Gasteiz, Logroño, Bardea, Baiona dira Hazparneko haitzuloetan abiatzen den road movie honen geraleku behinenak. Euskararen eta euskal literaturaren erdigune geografiko eta sozialetatik urrun dabil berriz ere Ezpeldoi, eta periferia geografiko horiek euskararen iruditeriara dakartza ostera Bordak.

Ezpeldoiren aurrekoak baino urbanoagoa den nobela honetan, Bilbon gauzatzen da hiri handiko askatasun indibidualaren ametsa pertsonaiarentzat, norbere nortasunaren osatzearen eta identitatearen aldagarritasunaren espazio gisa agertzen baita hiria. Ordura artean anbiguoa zen Ezpeldoiren lesbiana izaera hirian finkatuko da, Carmen maitaleak akuilatuta, “lesbiana naun” esanez, eta estreinakoz bere buruari identitate bat eraikiz. Bordaren eleberrian eta pertsonaiaren garapenean berebiziko garrantzia duen unea izango da hori, orduan hartuko baitu zentzua Ezpeldoiren aurretiko bizimodu ezbaikako guztiak. Haizemin pertsonaia transexualak genero identitatea aldatzeko aukera duen espazioa da halaber Ezpeldoik aurkitzen duen hiria. Baina sexuala ez ezik nortasun kulturala ere hautazkoa da eleberriko pertsonaientzat, Haizemin berak berak hala hautatuta egiten baititu bere Ekialdeko euskalkiak eta bertako kantuak. Kolektiboak ezartzen duen nortasun halabeharrezkoaren aurrean, hiriko bakardadeak identitatea hautatzeko aukera damaie Jalgi hadi plazara-ko pertsonaiei.

Euskara eta lesbiana hitzekin jolastuz ematen dio amaiera Bordak eleberriari, bi horiek baititu Ezpeldoik eta nobela osoak ardatz nagusi. Proiektu abertzalean sinesteari utzi dion Ezpeldoik (Mauletik Baionara egiteaz bat, dioenez) euskararen eta euskalkien barruan aurkitzen du aterpe, non eta, euskara gutxitua den Euskal Herriko hiri eta landa guneetan; euskara botere guneetatik ezinbestez urrun dauden lekuetan, beraz, norbanakoaren askatasunari muga gutxiago jar diezaiokeen espazioetan.

Mozarten Requiem-aren egitura jarraituz, Libera me dio azken kapituluaren izenburuak, eta askatasun haize hori (identitateari, sexuari, gorputzaren idazketari, herriari, hizkuntzari dagokienez) sumatzen da etengabe Jalgi hadi plazara honen gibelean (izan bide du honetan eraginik su-eten garaian idatzia izateak), eta eskertu, zinez eskertzen du irakurleak Thunderbird deskapotable batean joatearen antzeko libertate sentsazio (agian ingenuo) hori.

Azken kritikak

Babel aurretik
Joseba Gabilondo

Ibai Atutxa Ordeñana

Ibaiertzeko ipuina
Oihane Amantegi Uriarte

Aitor Francos

Herriak ez du barkatuko
Irati Goikoetxea

Mikel Asurmendi

Isiltasunaz hunatago
Jose Angel Irigaray

Irati Majuelo

Abaro
Itxaro Borda

Hasier Rekondo

Sotoan gordeak
Miren Gorrotxategi

Jon Martin-Etxebeste

Herriak ez du barkatuko
Irati Goikoetxea

Aiora Sampedro

Nola gorde errautsak kolkoan
Miren Agur Meabe

Nagore Fernandez

Itzultzeko etorri naiz
Felipe Juaristi

Igor Estankona

Tantaka
Peru Magdalena

Jon Martin-Etxebeste

Arroz urez
Mikel Antza -

Mikel Asurmendi

Erle langileen amodioak
Aleksandra Kollontai

Irati Majuelo

Jende normala
Sally Rooney

Ainhoa Aldazabal Gallastegui

Esaten dugun argia
Karlos Linazasoro

Igor Estankona

Artxiboa

Apirila 2021

Martxoa 2021

Otsaila 2021

Urtarrila 2021

Abendua 2020

Azaroa 2020

Urria 2020

Iraila 2020

Abuztua 2020

Uztaila 2020

Ekaina 2020

Maiatza 2020

Hedabideak