kritiken hemeroteka

7.304 kritika

Azken kritikak

« | »

Goragalea / Jean Paul Sartre (Monika Etxebarria) / Elkar / Alberdania, 2004

Malenkoniaren osteko goranzkoa Karlos del Olmo / Berria, 2004-03-13

Nobel saridun Jean-Paul Sartreren Goragalea eleberriak joan den mendearen lehenengo erdian argia ikusi zuen arren, dagoeneko, klasikoen zerrenda gehienetan agertzen da. Egilearen garairik ezagunena gogoan duenak bekar gomutara Monika Etxebarriak euskaraturiko lana 1932. urtearen inguruan hasi zela idazten existentzialismoaren aitapontekoa. Antza denez, kontingentziaren gai filosofiko sakona argitu gurak bultzatu ei zuen hasi bidez Malenkonia zeritzon lana idaztera. Simone de Beauvoirrek izenburua eta edukiak aldaraztera ekarri zuen, baita pertsonaia nagusia literarioago bihurtzea lortu ere.

Ez ziren, iritzi batean, idazketa garai haiek batere sasoi arinak idazlearentzat: kezka pertsonal ugari, soldadutza egin beharra, obra filosofiko handi bat sortzeko irrika asegaitza… Lanaren bigarren bertsioa Berlinen amaitu bide zuen, baina, tartean, psikologiaren eremuan sakon ere sakon murgilduta ibili zen. Dureroren koadro batek iradoki ei zion Malenkonia izenburua. 1936. urtean (hura urtea!) lana azkendutzat jo zuen. Ez zuen bertatik argitaratzea jadetsi. Simonek egindako aldaketen ondorioz, argia ikusi zuen ikusi ere idazlanak, baita kritikarien artean arrakasta itzela lortu ere. Idazten amaitu eta kalean izan arte, halere, bi urte joan ziren.

Monika Etxebarriak euskaraturiko lehenengo eleberria dugu hau, baina ezin uka daiteke administrazioko itzultzaile-interprete emandako urteetan bereganatutako ikasbidea onuragarri suertatu zaionik. Haren itzulpena bitarte dela ikusiko dugu zergatik uste zuen Sartrek unibertsoa beltza baino ezin dela izan, gizakiak animalia ilun eta makurrak garela. Gizakia gaitzaren beraren muina da, txartasun gauzatua; metafisikak berak darabilen gaitz abstraktua ez da, antza, pertsona bezain ankerra.

Lehenengo eleberri hura jardungai zuela, Jean-Paulek askoz ere beranduago deitoratu zuen protagonistarekin, heroiaren gaitzarekin nahikoa bat egin ez izana, behar bezain zindoa ez agertua. Errealitatearen zentzua falta ei zuen idazleak. Literaturazko zoriontasun uharte batean eta errealitatetik urrun egotea izan zuen damu.

Ikusgarri gertatzen da, izan ere, Sartrek kezkatzat izatea filosofi fenomenologia eta berberak pertsona moduan jasaten zituen depresio existentzialista eta neurosia, inguruan Espainiako Errepublikaren aurkako Jazarpena eta nazismoaren arrautza erruten hasita zeudela. Pentsatu beharra dago, beraz, garaitsu hartan bai bere obrak bai bere bizitzak ez zutela jasaten kutsadura politiko nabarmenik. Zer ideologi harroin zuen, beraz? Seguru asko, eleberrian existentzialismoaren erroak zabaltzen hasita baino ez zeuden. Artean, kimutxo ahula izango zen. Bizitza bere kolorerik ilunetan, lizuntasun zaporegabe batez agertzen du, bizitzaren beraren ideiak pertsonaiari gaixotzeko irrika maltzurra gozoro pizten diola. Heroiak bere bizitzari higuingarri, ilun eta konpontzen gaitza deritzo.

Halere, pertsonaiaren existentzialismo oinarrizko hark kontraesan antzeko bat sortzen du Sartrek geroago burutu zuen filosofi planteamenduaren aldean. Idatzi zuen garaian bertan ere, askoren iritzirako, balio sozial txikia zuen mezuak.

Idazlana literaturatzat baino, filosofi adierazpentzat hartzen izan dute kritikari askok, interesa analisiaren eta mezuaren inguruan antolatzen delako, kontakizun haria bera atzerago lagata. Baina ezin ezezta daiteke, edozertara ere, gizakiaren bizitzari eta errealizazioari buruzko hausnarketa sendoa ekarri zuenik.

Sartreren beraren berbak erabilita, gosekilik eta hilzorian dagoen umearen aurkez aurka, Goragalea eleberria ez da hil edo biziko gertatzen. “Badakit goragalea, ordea, itzuli eginen dela: nire egoera ohikoa da”. Izan ere, some of this days, you’ll miss me honey.

Azken kritikak

Irautera
Castillo Suarez

Igor Estankona

Jekyll doktorearen eta Hyde jaunaren kasu bitxia
Robert Louis Stevenson

Joannes Jauregi

Enarak itzuli dira
Gari Berasaluze

Aiora Sampedro

Itsas bizimina
Pello Otxoteko

Alex Uriarte

Lerro etena (2004-2018)
Angel Erro

Iratxe Esparza

Kabitu ezina
Aintzane Usandizaga

Ibon Egaña

Analfabetoa
Iñigo Astiz

Javier Rojo

Fake news, ez dira atzo goizekoak
Fito Rodriguez

Mikel Asurmendi

Maitasun keinu bat besterik ez
Hasier Arraiz

Peru Iparragirre

Mila ezker
Garbiñe Ubeda

Aritz Galarraga

Atzerrian
Nerea Balda

Javier Rojo

Kontrako eztarritik
Uxue Alberdi

Maddi Ane Txoperena Iribarren

Analfabetoa
Iñigo Astiz

Joannes Jauregi

Poesia kaiera
Cesare Pavese

Aiora Sampedro

Artxiboa

Ekaina 2019

Maiatza 2019

Apirila 2019

Martxoa 2019

Otsaila 2019

Urtarrila 2019

Abendua 2018

Azaroa 2018

Urria 2018

Iraila 2018

Abuztua 2018

Uztaila 2018

Hedabideak