« Poemak itsasargitik | Idazketaren abentura »

Katona / Antxiñe Mendizabal Aranburu / Consonni, 2025

Parentesiak Nagore Fernandez / Berria, 2026-01-25

Hego haizea horren indartsu ibili den egunotan agertu zait, hain justu, Egoia pertsonaia Antxiñe Mendizabalen Katona nobelan. Kasualitatea iruditu zait kontuan izanik, batetik, negu betean sartuta gaudela eta hego haizeak, parentesiek legez, elurte eta hotz-zapa horietatik guztietatik babesteko tunel bat eskaini digula, pausen jarri gaituela, nolabait; bestetik, Egoi (edo Hegoi) euskal mitologiako jainkoetako bat izanda, ez dela askotan agertzen, ez behintzat helduentzako fikziozko obra garaikideetan. Bi kasualitate, bi parentesi nobela bakarrean bilduta.

Bigarren parentesia, alegia, euskal mitologiaren errepresentazioarena, gainera, are gehiago zabaldu zait orriz orri; Egoiarekin batera, beste hainbat pertsonaia mitologikok eta elementu magikok osatu dute protagonista femeninoaren bidea eta bizi-prozesua. Asko izan dira, halaber, elementu fantastiko horiekin batera, ahozko literaturarekin eta transmisioarekin loturiko erreferentziak, errefrauak eta abestiak, antzinako irakaspen eta bizi-estilo baten lekuko, eta guztiek ere beste garai batera eraman naute. Baina ausartuko naiz esatera horien bitartez ez dela, besterik gabe, garai hartako testigantza eman nahi izan; iruditu zait biltzen eta elkarrekin harilkatzen diren elementuok, hein handi batean, egungo bizitza ulertzeko metafora ere badirela: “Horrela jabetu zen, jakin bai, baina guztiek ukatzen ziotenaz, alegia, metaforak egia-eramaileak direla”. Eta, ohikotasunari iskin eginda, nabarmena da autoreak egungo arau eta lengoaiarekin zerikusirik ez duen molde horretan, tropoen eta sinbologiaren eremu horretan aurkitu duela bere ahotsa garatzeko espresiobidea ez ezik, errealitatea bestela irudikatzeko parentesi estetikoa ere. Alde horretatik, joan den asteko hego haizeak nola, Mendizabalen Katonak eraiki digun iruditeriak parentesiak ireki dizkigu euskal literaturaren ohiko ur-korrontearen barnean, parentesiak antzinako mundu ikuskerara, metaforetara, eta horien bitartez egungo bizitzara.

Parentesiak, baina, arriskutsuak ere izan daitezke gehiegitan erabiltzen badira, testu nagusia lausotzen baitute; parentesi arteko iruzkinek, espazio handiegia hartzen dutenean, testu nagusia osorik eta etenik gabe irakurtzea galarazten digute. Eta hori gertatu zait, maiz, nobelan zehar. Zenbaitetan, trama nagusiaren haria eta norabidea galdu dut erreferentzia horietan guztietan, eta, ahozkotasunez betetako abestiek, atsotitzek kontakizunari dinamismoa eta bizitasuna eman badiote ere, errepikakorrak egin zaizkit, batez ere bukaera partean. Denboraren ardatzaren zehaztapena ere nahasgarria iruditu zait protagonistaren bizi-prozesuan zehar; ulertzen dut garai zehatzik ez duen mundu magikoa atenporalitatean ainguratu nahi izana neurri batean, baina helburu horrek ez du zertan egiantzekotasunik galdu, eta esango nuke mimesiaren baldintzetako bat den alderdi hori, batzuetan, ez dela behar beste zaindu.

Ez dut ukatuko Mendizabalen proposamenak ausardiarik falta ez duenik; ausardia, baina, aho biko ezpata ere izan daiteke sarri askotan.