kritiken hemeroteka

7.603 kritika

Azken kritikak

« | »

Iturria / Unai Elorriaga / Susa, 2019

Magiarik gabeko errealismoa Mikel Asurmendi / argia.eus, 2020-04-11

Pedro Iturria idazlea duzu ipuinez ipuin —Unai Elorriaga— eraikitzen doan Iturria nobelako protagonista. Eraikitzen ari den nobelaren protagonista. Berak baino protagonismo gehiago dute ordea, itxura batez —antza—, haren bila doazen —ari diren— Soro Barturenek, honen alaba Leirek, eta Erroman narratzaileak.

— Erroman bera ote? Erroman? Narratzailea, hots?

— Ez du axola, irakurle!

Hain da absurdua, nobela edo ipuin bilduma hau.

— Nobela edo bertan kontatzen dena da absurdua?

— Dena, zer? Tira. Bego. Berdin dio.

Ipuinak ote? Ipuin itxura daukaten testuak idoro ditzakezu bertan. Idoro dio Sorok? Ez du inporta! Idoro, bai. Grazia du berbak. Badago beste andre bat nobelan: Eszter! Izen arraro ezta? Arraro zergatik? Zergatik arraro? Alan Pienarr ere deskubrituko duzu. Deskubritu? Idoro, bai. Baina, hori amaieran dago. Baia? Bai, bai!

Europan zehar dabiltza protagonistak. Altzairuzko oihala edo Burdinazko hesiaz harago joan dira. Altzairuzkoa? Burdinazkoa? Oihala ote? Hesia al da? Berdin dio. Zuk aukeratu, istoriotan murgildu aurretik.

Ez dira samurrak istorio osti horiek. Ez horixe!

Osti erran duzu?

— Ostia, bai. Erran?

Nolanahi esanda ere, hesiaz honago eta harago badabiltza Iturria-ko pertsonaiak. Ero puntu dute.

— Puntu?

— Bai. Puntu!

Praga, Hungaria. Danimarka. Budapest. Zurich eta Suitza. Varsovia eta Mosku ere bai. Ere bai? Bai! Bai, zer? Hiri horietan guztietan dabiltzala. Hotelez hotel! Bai ote? Bai ete?

Non hasten den, non bukatzen ote? Nobela diot. Zuk eriden dezakezu irakurle. Eriden? Bai, deskubritu. Aurkitu, Kolonek Amerika nola. Kolon? Bai, Kristobal! Zer Kristo da nobela hau?

Argentina ere ageri da.

— Non? Nobelan?

— Non bestela?

— Borgesen herrialdea da hori ezta?

Metaliteratura egiten duen aldetik… Nork? Idazleak! Nork bestela? Unai Elorriagaren nobelaz ari naiz… Metaliteratura den aldetik, idazlearen literatura meta aurkituko duzu bertan. Meta? Meta, bai! Helburu al da meta? Hots, erreferentziak! Hots? Bai, hots asko. Ugari. Meta. Erotzeraino…! Hotsak. Arrabotsak! Emebotsak! Eme abotsak? Emebotsak existitzen dira?

— Bai, Soro!, dio Erromanek!

— Non? Erroman?, dio Sorok.

— Nobelako ipuineko pasarte bat al da hori?

— Edo nik inbentatua!

— Inbentatua?

— Asmatua, bai.

Bai ote? Ote beltz? Ote zuri? Zuk ikusi irakurle! Irakurri! Irakurri? Bai, leitu, redio! Redios! Eztozuz rusoak leidu, ala? Agure horiek, hori jende erretxindua!

Iturria kafkiarra da, istorioa diot. Erran nahi baita, Txekia Errepublikarra ere bisitatuko duzula, baldin Soro bezain zoro bazaude. Eszter barik ez litzateke Iturria-rik. Ezer magikorik bilatzen baduzu, ez zaitez bidaia honetan enbarkatu. Errealismo magikorik ez, beraz. Magiarik gabeko errealismoa duzu Iturria. Soro nahiz Iturria zein Elorriaga bat datoz, datozke! Etor daitezke. Etor litezke. Hots: “Piroteknia ez da literatura ona”.

Akort. Akort edo ez. Edo ez? Ni mintzo naiz irakurle. Piroteknia ona ere izan daiteke literatura. Literatura ere. Edo ez? Edo bai! Logikoki, piroteknia asko sartuz gero, erre zaitezke. Egia. Benaz. Piroteknia arriskutsua da, baina arriskatu barik, ez dago erretzerik.

— Idazlea baina, arriskatu omen da. Ei da.

Pertsonaiek legez, ipuin sikuak (des)eskriba ditzakezu. Sikuak? Hilak. Nobela sikua eraiki ere bai.

Soro eta Erromanen adina sumatuta, herio ez dabil urrun ipuinotan. Ez dago herio agertzen ez duen konturik. Ez dago eromen gabeko konturik. Omen! Trapu sikuak, irakurle. Hilik ote metaforak? Sinboloak sikuak dira ere bai?

Unai Elorriagaren nobelak legez, nihaurrek ere (nihaurrek?), galderak nik pausatzen ditut.

— Pausatzen? Edo pusatzen?

— Pausatzen eta pusatzen!

Ba al dago literaturarik Eszter gabe? Zein da Eszterren ofizioa, bada? Ofizioa? Bai, lanbidea? Profesioa? Unibertsala izateko literatura behar ote? Itzultzaileak behar ete? Dugu ete? Ote dugu? Bai, omen! Bai, hemen! Bai, ei. Ei eta omen. Han eta hemen.

Liburu hau koronabirusa konfinamendu garaian irakurrita beste liburu bat izan daiteke. Iturria-ko ipuinetako batean, pertsonaiak koarentenan bizi dira. Hala ote? Nik asmatu ote? Ote? Ete? Dudarik barik (edo gabe ote?)

— Berdin dio, pelma.

Pelma?

— Bai, okaztagarria. Okaztagarria?

Omen! Ei! Ei? Omen? Literaturari oda, oda ote? Iturria? Pedro Iturria? Liburua? Iturria bera? Ez dut uste. Bego. Laga. Literaturari ez ezik, adiskidetasunari eta zahartzaroari opa da. Oda? Opa? Ote? Ete? Omen? Ei?

Bizitza behatzeko idazlearen begirada pertsonala gorde du liburu honek. Pertsonala? Bai, berea. Gorde? Ezkutatu, baiki. Eiki. Desio diskretu bat naski. Naski? Bai, noski! Desio? Bai, obsesio! Obsesioa ez da ona, ez osasunerako ez literaturarako!

— Literaturarako bai!

— Literatura egiteko?

— Egiteko, bai!

(Nobelako ipuineko beste pasarte batean, Soro eta Erroman berriz ere).

— Iruzkin egileari berorri —kritikari ote?— Iturria gustatu al zaio?

— Nori niri?

— Bai, zuri, Asurmendi!

— Bai. Eta ez.

— Baietz? Edo ezetz?

— Batzuetan, baietz esango nuke. Bestetan, ezetz!

— Ezetz zer?

— Esango nukeela, ezetz.

— Ezetz, beti?

— Ezetz, zer?

Azken kritikak

Emakume burugabea
Antxiñe Mendizabal Aranburu

Ainhoa Aldazabal Gallastegui

Natura berriak
Jon Gerediaga

Javier Rojo

Nik kantatu eta dantza egiten du mendiak
Irene Sola

Ibon Egaña

Ene baitan bizi da
Maddi Ane Txoperena

Javier Rojo

Moskito
Igor Estankona

Aritz Gorrotxategi

Funanbulistaren beldurra
Karlos Gorrindo

Javier Rojo

Miñan
Amets Arzallus Antia

Arrate Beristain

VHS
Oier Guillan

Javier Rojo

Bost egun, bost gau
Manuel Tiago

Javier Rojo

Hiru geltoki lurrun
Galder Perez

Javier Rojo

Aro beilegia
Lizar Begoña

Javier Rojo

Izuaren osteko gogoeta
Susan Buck-Morss

Ibai Atutxa Ordeñana

Haize-lekuak
Amaia Telleria

Javier Rojo

Bideko hitza. Euskal poema modernoen antologia (1951-2019)
Askoren artean

Igor Estankona

Artxiboa

Iraila 2020

Abuztua 2020

Uztaila 2020

Ekaina 2020

Maiatza 2020

Apirila 2020

Martxoa 2020

Otsaila 2020

Urtarrila 2020

Abendua 2019

Azaroa 2019

Urria 2019

Hedabideak