kritiken hemeroteka

7.443 kritika

Azken kritikak

« | »

Zaldi beltzak zeruan / Txomin Peillen / Pamiela, 2018

Zaldi beltzak zeruan Jon Alonso / ilbeltza.eus, 2018-06

Joseba Sarrionandiak bere hitzaurre beti jakingarrian esaten duen bezala, Txomin Peillen (Paris, 1932) idazle-orkestra bat da. Etnologiaz, hizkuntzez, umoreaz (eta umorez), fantastikoaz, politikaz, erotismoaz idatzi du. Dena zen beharrezkoa, dena behar zuen euskarak. Polizia nobelak ere bai, jakina.

Duela mende erdi bat baino gehiago argitaratutako Gauaz ibiltzen dena da, preseski, Zaldi beltzak zeruan liburuaren abiapuntua edo aitzakia. Liburu hartako hiru kapituluri Peillenek beste une batzuetan egindako narrazio beltz batzuk gaineratu zaizkie. Dena (H)ilbeltzaren antolatzaileek bildu eta Pamiela etxeak argitaratu du.

Egin dezagun begiratu arin eta azaleko bat, ikusteko zein zen euskal literaturaren egoera Gauaz ibiltzen dena atera zenean (1967an atera zen, nahiz, berez, 1964an idatzia izan): euskara batua sortu gabe zegoen, gerra aurreko belaunaldia ia desagerturik zen, hiru urte falta ziren Mirandek Haur Besoetakoa argitaraturik ikusi ahal izateko (idatzita baitzeukan ordurako, baina inork ez baitzuen atera nahi, gaia zela-eta) eta bost bere buruaz beste egin zezan, bost urte luze ziren Yon Etxaidek bere azken lana argitaratu zuenetik, Martin Ugalderen Iltzaileak lanak sei urte zituen, eta Caracasen argitaratua zen; urte hartako Egan aldizkarian —orduko euskal literaturaren termometroa, egiaz—, Villasantek Axularri buruz idatzi zuen, Ibon Sarasolak poema batzuk argitaratu, Mitxelenak Andima Ibinagabeitiaren obituarioa egin —Andima, euskal prosisten sustatzaile sutsua—, eta Juan San Martinek, Andimaren lekukoa hartu nahi izan balu bezala, kritika hiperlabur bat egin zion Peillenen Gauza ibiltzen dana liburuari, hitz hauekin amaitzen zena: “Ikusten da Peillenek baduela doairik aski nobelagintzarako. Ta euskal literaturan horren premia handia dago”.

Horixe zen panorama. Guztiz prekarioa. Bizirautea zen xedea.

Handik bi urtera Saizarbitoriak Egunero hasten delako atera zuen, eta hortik aurrera Lertxundi, Irigoien, Atxaga, Izagirre, Sarri etorri ziren. Eta gero, gainerako guztiak (baita gure aldeanismo idiosinkratikoa aldea globalaren aldea nagusira, hots, New Yorkera, eraman zutenak ere).

Esan nahi dudana da ezin daitekeela Peillenen liburu baten kritika bat egin hau guztia gogoratu gabe. Hau da, jokatu behar izan zuen paper historikoa (belaunaldien arteko lokarria, literaturaren autonomiaren erreibindikazioa, euskara batua sortu beharra, liburuak idatzi eta produzitu beharra aurkako giro hitsean, edotariko gaiak jorratu beharraren aldarria…) kontuan hartu gabe.

Barkatuko zait hala esatea, orduko edozein testuri gaurko aparato kritikoa aplikatzea Tuthankamonen momiari erresonantzia magnetiko bat egitea bezalakoa litzateke.

Eta hala ere, egia da, San Martinek esaten zuen bezala, Peillenek nobelarako doaiak dituelakoa iristen zaiola gaurko irakurleari ere. Narratzaile bizia eta erritmo handikoa da, eta hori, lehenengo Gauaz ibiltzen dana liburuaren hiru kapituluetan izan ezik, ondoren datozen ipuinetan ere ongi ikusten da (Aldjezairia askatuta liburuan ere erakutsi zuen bezala). Idazle bizia, batez ere ekintza-eszenak emateko oso gaitua.

Apunte etnografiko-linguistikoek kontakizunak edertzen eta janzten dituzte (etxegaraia zer den azaltzen duenean bezala, esaterako).

Bestalde, ipuinotan ematen dituen gaiak ere (infantizidioak, desagertze kasuak eta beste), benetan latzak iruditu zaizkit; egiazko gertaerak, egiazko gertaeretan oinarrituak, eta gero ahoz ahoko transmisioak puntu bateraino desitxuratuak?

Lastima ez duen horietako batzuen inguruan derrigor korapilatu beharko luketen sentimenduen eta zirkunstantzien matazan gehiago arakatzen; baina segurutik, amaitu orduko beste proiektu premiazko bat edukiko zuen gure Dominikak ate joka.

Beste instrumentu bat jo beharra, alegia.

Azken kritikak

Zeldak
Elena Olave

Irati Majuelo

Euskal Herria 2050
Askoren artean

Aritz Galarraga

Miñan
Amets Arzallus Antia

Ibon Egaña

Txipiroiak bere beltzean
Rafa Egiguren

Javier Rojo

Aldibereko
Ingeborg Bachmann

Joannes Jauregi

Simplicissimus
Patxo Telleria

Aiora Sampedro

Miñan
Amets Arzallus Antia

Estibalitz Ezkerra

Simplicissimus
Patxo Telleria

Javier Rojo

Etxeak eta hilobiak
Bernardo Atxaga

Mikel Asurmendi

Hik ez dakik zer den beldurra
Karlos Linazasoro

Txema Arinas

Hik ez dakik zer den beldurra
Karlos Linazasoro

Hasier Rekondo

Hondarrak
Ruben Sanchez Bakaikoa

Javier Rojo

Miñan
Amets Arzallus Antia

Nerea Goioaga Uriarte

Aitaren etxea
Karmele Jaio

Alaitz Andreu

Artxiboa

Urtarrila 2020

Abendua 2019

Azaroa 2019

Urria 2019

Iraila 2019

Abuztua 2019

Uztaila 2019

Ekaina 2019

Maiatza 2019

Apirila 2019

Martxoa 2019

Otsaila 2019

Hedabideak