kritiken hemeroteka

7.224 kritika

Azken kritikak

« | »

Zaldi beltzak zeruan / Txomin Peillen / Pamiela, 2018

Zaldi beltzak zeruan Jon Alonso / ilbeltza.eus, 2018-06

Joseba Sarrionandiak bere hitzaurre beti jakingarrian esaten duen bezala, Txomin Peillen (Paris, 1932) idazle-orkestra bat da. Etnologiaz, hizkuntzez, umoreaz (eta umorez), fantastikoaz, politikaz, erotismoaz idatzi du. Dena zen beharrezkoa, dena behar zuen euskarak. Polizia nobelak ere bai, jakina.

Duela mende erdi bat baino gehiago argitaratutako Gauaz ibiltzen dena da, preseski, Zaldi beltzak zeruan liburuaren abiapuntua edo aitzakia. Liburu hartako hiru kapituluri Peillenek beste une batzuetan egindako narrazio beltz batzuk gaineratu zaizkie. Dena (H)ilbeltzaren antolatzaileek bildu eta Pamiela etxeak argitaratu du.

Egin dezagun begiratu arin eta azaleko bat, ikusteko zein zen euskal literaturaren egoera Gauaz ibiltzen dena atera zenean (1967an atera zen, nahiz, berez, 1964an idatzia izan): euskara batua sortu gabe zegoen, gerra aurreko belaunaldia ia desagerturik zen, hiru urte falta ziren Mirandek Haur Besoetakoa argitaraturik ikusi ahal izateko (idatzita baitzeukan ordurako, baina inork ez baitzuen atera nahi, gaia zela-eta) eta bost bere buruaz beste egin zezan, bost urte luze ziren Yon Etxaidek bere azken lana argitaratu zuenetik, Martin Ugalderen Iltzaileak lanak sei urte zituen, eta Caracasen argitaratua zen; urte hartako Egan aldizkarian —orduko euskal literaturaren termometroa, egiaz—, Villasantek Axularri buruz idatzi zuen, Ibon Sarasolak poema batzuk argitaratu, Mitxelenak Andima Ibinagabeitiaren obituarioa egin —Andima, euskal prosisten sustatzaile sutsua—, eta Juan San Martinek, Andimaren lekukoa hartu nahi izan balu bezala, kritika hiperlabur bat egin zion Peillenen Gauza ibiltzen dana liburuari, hitz hauekin amaitzen zena: “Ikusten da Peillenek baduela doairik aski nobelagintzarako. Ta euskal literaturan horren premia handia dago”.

Horixe zen panorama. Guztiz prekarioa. Bizirautea zen xedea.

Handik bi urtera Saizarbitoriak Egunero hasten delako atera zuen, eta hortik aurrera Lertxundi, Irigoien, Atxaga, Izagirre, Sarri etorri ziren. Eta gero, gainerako guztiak (baita gure aldeanismo idiosinkratikoa aldea globalaren aldea nagusira, hots, New Yorkera, eraman zutenak ere).

Esan nahi dudana da ezin daitekeela Peillenen liburu baten kritika bat egin hau guztia gogoratu gabe. Hau da, jokatu behar izan zuen paper historikoa (belaunaldien arteko lokarria, literaturaren autonomiaren erreibindikazioa, euskara batua sortu beharra, liburuak idatzi eta produzitu beharra aurkako giro hitsean, edotariko gaiak jorratu beharraren aldarria…) kontuan hartu gabe.

Barkatuko zait hala esatea, orduko edozein testuri gaurko aparato kritikoa aplikatzea Tuthankamonen momiari erresonantzia magnetiko bat egitea bezalakoa litzateke.

Eta hala ere, egia da, San Martinek esaten zuen bezala, Peillenek nobelarako doaiak dituelakoa iristen zaiola gaurko irakurleari ere. Narratzaile bizia eta erritmo handikoa da, eta hori, lehenengo Gauaz ibiltzen dana liburuaren hiru kapituluetan izan ezik, ondoren datozen ipuinetan ere ongi ikusten da (Aldjezairia askatuta liburuan ere erakutsi zuen bezala). Idazle bizia, batez ere ekintza-eszenak emateko oso gaitua.

Apunte etnografiko-linguistikoek kontakizunak edertzen eta janzten dituzte (etxegaraia zer den azaltzen duenean bezala, esaterako).

Bestalde, ipuinotan ematen dituen gaiak ere (infantizidioak, desagertze kasuak eta beste), benetan latzak iruditu zaizkit; egiazko gertaerak, egiazko gertaeretan oinarrituak, eta gero ahoz ahoko transmisioak puntu bateraino desitxuratuak?

Lastima ez duen horietako batzuen inguruan derrigor korapilatu beharko luketen sentimenduen eta zirkunstantzien matazan gehiago arakatzen; baina segurutik, amaitu orduko beste proiektu premiazko bat edukiko zuen gure Dominikak ate joka.

Beste instrumentu bat jo beharra, alegia.

Azken kritikak

Winston
Martin Etxeberria

Aiora Sampedro

Laranja mekanikoa
Anthony Burgess

Joannes Jauregi

Etsaiak, lagunak, ezkongaiak, maitaleak, senar-emazteak
Alice Munro

Amaia Alvarez Uria

Aingurak eta arrangurak
Josu Jimenez Maia

Alex Uriarte

Larrutik ordaindua
Joseba Lozano

Iratxe Esparza

Amek ez dute
Katixa Agirre

Hasier Rekondo

Rosa itzuli da
Pako Aristi

Javier Rojo

Ostadarrak lurra ukitzen duen lekua
Edorta Jimenez

Peru Iparragirre

Winston
Martin Etxeberria

Javier Rojo

Berriro itzuliko balitz
Xabier Etxeberria

Joannes Jauregi

Aldi baterako
Manu Lopez Gaseni

Igor Estankona

Disoluzio agiriak
Jose Luis Otamendi

Igor Estankona

Duvoisin kapitainaren malura
Kepa Altonaga

Javier Rojo

Aingurak eta arrangurak
Josu Jimenez Maia

Aitor Francos

Artxiboa

Martxoa 2019

Otsaila 2019

Urtarrila 2019

Abendua 2018

Azaroa 2018

Urria 2018

Iraila 2018

Abuztua 2018

Uztaila 2018

Ekaina 2018

Maiatza 2018

Apirila 2018

Hedabideak