kritiken hemeroteka

7.730 kritika

Azken kritikak

« | »

Txanton Garrote agertokitik jaitsi zen eguna / Iñigo Aranbarri / Pamiela, 2016

Isildutako historia, agertokira Hasier Rekondo / Berria, 2016-06-12

“Albisteak su-garrak olio gainean bezain arin dabiltzala? Ez, injustizia da zaharra”. Iñigo Aranbarrik (Azkoitia, 1963) Txanton Garrote agertokitik jaitsi zen eguna (Pamiela, 2016) liburuan aipatzen duen injustizia zahar horrek soka luzea du; hala nola bere jaioterrian 1766ko apirilaren 14an emandako matxinadaren su-garrak piztu baitzituen, jauntxoek artoaren eta gariaren prezioekin espekulatu ondoren gosearen aho beltzak akuilatuta, edo Chiapasen matxinada zapatista, edota Parisen banlieuak sutan jarri Bouna Traore eta Zyed Benna gazteen heriotzaren ondoren. Injustiziek, eta goseak batez ere, nonahi piztu baitezakete arloteen —racaille azken finean Sarkozyren hitzetan— garrasi ez-otzana.

Aranbarrik nagusiki kronika historikoa paratu badu ere, Peñaflorida Kondearen El Borracho burlado antzezlanaren karira arlotearen eredu nagusi bihurtu nahi izan zuten Txanton Garroterekin gauzatutako elkarrizketa fikzionatua tartekatuz, narrazioa historikoaren ildo nagusian etengabeko digresioak txertatu ditu, batzuk beste batzuk baino hobeto ekarriak. Beste edozein idazleren esku monotoniaz blai aurkeztu zitekeen gaia jorratzean maisuki eusten dio tentsio narratiboari, narrazioa zirraragarri bihurtzeko eta maila ezberdinetara eramateko duen gaitasun paregabea erakusten baitu azkoitiarrak, betiere oso berea duen estiloa landuz. Haren estiloak ez du zerikusirik bolo-bolo dabilen estilo estandar hitsarekin; azkoitiarrarentzat hitz bakoitzak berebiziko presentzia eta pisua du, paregabea da lexikoaren erabilera adimentsua, estilo zaildua, ederra, geometrikoa, perpausaren konplexutasuna mugetara eramanez.

Arestian esan bezala, apirilaren 14 batean jaitsi zen Txanton Garrote agertokitik, Peñaflorida konde ustez ilustratuak bi urte lehenago arlote mozkortiaren rolean jokatzera igo baitzuen agertokira Txanton, euskaraz eta gaztelaniaz idatzi lehen opera. Egun horretan bertan, Espainiako errege Karlos III.aren Pragmatika batek indarrean jarritako zenbait neurriren ondorioz, gariaren eta artoaren prezioaren espekulatzeko bide emanda, Azkoitiko zenbait maizterrek matxinada piztu zuten eta jauntxoak behartu prezioa jaistera eta beldurraren eraginez hitzarmen bat sinatzera. Ondorengo errepresioak ez zuen klase gorenen aurkako atrebentzia onartuko. Aranbarri Txantoni mintzo zaio. “Ez zenuten ba pentsatuko besoak antxumatuta geratuko zirenik?”. Jauntxoen mendekua ez zen beso-motz geratuko. Mendeku goseak gosea isildu zuen.

Eranskin gisara, Gabriel Aresti poetaren Intxaustin poema ekarriko du narrazioaren harira Aranbarrik, Rikardo Arregi adiskideari zuzendutakoa alegia, “…Hala eta/ guztiz ere/ leihotik/ ikusten dudan/ herriarekin/ egiten naiz/ geratu”. Aranbarrik ere, literatura gardenerako begi zorrotza agertuz, herriaren aldeko hautu nabarmena egingo du eta matxino guztien alde jarriko, historian zehar errepikatu diren injustiziak izendatuz. “Eta jendaila hau, racaille hau, gosea, espekulazioa, lurraren banaketa injustua, hautagaien sistema baztertzailea, medikuak soilik aberatsentzat direla salatzen duen herri narras hau errukirik gabe adjektibitatu behar da…”.

Nobela historiko txatxuak modan jarri diren honetan, eskertzekoa da Aranbarriren talentua historia isilduak oihartzun izan dezan. Bere herriko arlote matxinoei eman die bozgorailu, baita zeuri ere, Txanton barregarri hori, azken finean, denok baikara Txanton, ezta Txanton?

Azken kritikak

Isiltasunaz hunatago
Jose Angel Irigaray

Mikel Asurmendi

Bidaia (h)ariketak
Oihane Zuberoa Garmendia Glaria

Igor Estankona

Lilurabera
Yurre Ugarte

Aiora Sampedro

Euskal literatura itzuliaren egiturak eta islak 1975-2015
Miren Ibarluzea

Javier Rojo

Erbesteko gutunak Victor Hugori
Louise Michel

Irati Majuelo

Bihotza nora, zu hara
Susanna Tamaro

Ainhoa Aldazabal Gallastegui

Atezainaren larria penalti-jaurtiketan
Peter Handke

Hasier Rekondo

Panpina
Erika Olaizola

Javier Rojo

Etxeko urak
Leire Bilbao

Nuria Cano

Erle langileen amodioak
Aleksandra Kollontai

Ibai Atutxa Ordeñana

Abaro
Itxaro Borda

Aiora Sampedro

Odolik gabe
Alessandro Baricco

Nagore Fernandez

Atezainaren larria penalti-jaurtiketan
Peter Handke

Javier Rojo

Naparra, kasu irekia
Jon Alonso

Mikel Asurmendi

Artxiboa

Otsaila 2021

Urtarrila 2021

Abendua 2020

Azaroa 2020

Urria 2020

Iraila 2020

Abuztua 2020

Uztaila 2020

Ekaina 2020

Maiatza 2020

Apirila 2020

Martxoa 2020

Hedabideak