kritiken hemeroteka

7.044 kritika

Azken kritikak

« | »

Txanton Garrote agertokitik jaitsi zen eguna / Iñigo Aranbarri / Pamiela, 2016

Zeinen etxeak dirauen zutik Estibalitz Ezkerra / Gara, 2016-05-21

“Apirila” (Susa, 2014) nobela idazterakoan 1766ko apirilean gariaren eta artoaren prezioa garestitzearen ondorioz Azkoitian eta Azpeitian jazotako herri matxinadaren inguruan bildutako dokumentazioa du oinarri Iñigo Aranbarriren azken lanak, “Txanton Garrote agertokitik jaitsi zen eguna”-k. “Apirila”-n bezala, matxinadaren nondik norakoak azaltzen ditu, baina, fikziora jo beharrean, gertakariak protagonisten ikuspuntutik azaltzeko —isildutako historia berreskuratzeko—, garaiko dokumentuen azterketa eta iruzkina eskaintzen digu, isilunea nork, nola eta zeri erantzunez sortu zuen agerian utziz. Kontua ez da horretan geratzen. Trebeziaz, egileak orduko eta egungo gertaeren arteko lotura azaltzen du, estrategiak aldatu izanagatik ere botereak botere izaten jarraitzen duela frogatuz. Aztertzen dituen artxibo dokumentuek (paskinak, orotariko dokumentu ofizialak), hots, matxinadatik geratzen zaizkigun lekukotza bakarrek, handikiek “beldurra” pasa zutela azpimarratzen dute etengabe. Herritar xeheek burua galdu zuten, indarkeria eta krudelkeria handia erakutsi zuten agintariekiko eta beren ekintzekin bat egin ez zutenekiko. “Zakil-azala moztu” omen zioten bati. Beldurrak bultzatuta, beraz, gertatu zen apirilaren 24tik aurrerakoa: matxinoek ezarritako legea indargabetzea eta haien kontrako jazarpena.

Ezaguna zaigu diskurtsoa, terrorearen kontrako gerraren garaian bizi garen honetan. Egileak, ordea, ez du interpretazio ofiziala bere horretan uzten. Dokumentuetan agintariek eta handikiek, beti ere bat eta bera, basapiztia legez deskribatzen duten vulgo-aren matxinadarako arrazoiak aztertzen ditu, hain zuzen, dokumentuotan gari eta artoaren prezioaren inguruan esaten denetik abiatuta. Are gehiago, Azkoiti eta Azpeitiko matxinada ez zela gertaera isolatua azaltzen du Aranbarrik. Ikuspegi kontinental bati jarraituz, XVIII. mendeko bigarren erdialdean gosearen matxinadak Europa osoan nola zabaldu ziren azaltzen du egileak. (Interesgarria izango litzateke Europaz kanpo, kolonietan, antzeko matxinadak jazo ote ziren aztertzea, ikuspegi globalagoa eskaintze aldera). Dokumentuen gaineko irakurketa zorrotzak erakusten digunez, agintarien eta handikien botere egarriaren erakusle besterik ez ziren gertaerak; “beldurrak” ez, mendeku goseak bultzatuta egin zuten herri xehearen kontra, Txanton Garrotek, Xabier Munibe Peñaflorida kondearen “El borracho burlado”-ko protagonistak, oholtzatik jaisteko ausardia izan zuelako.

“Historiako lehen euskal opera”. Horrela igaro da “El borracho burlado” euskal letren historiara; hala aurkeztu ziguten batxilergoan, gertaera horrek, historiako lehen euskal opera izateak, justifikatu eta legezkotu balu bezala herri xeheari, Txanton Garroteren irudian, zuzendutako iraina eta jazapena. Helburu bera zuen Joakin Altzibar-Jauregiren “Grand Tourra” (1772) antzezlanak, herri xehearen lepotik barre egitea “ezjakina” zelako, ezagutzak klase mailarekin loturarik ez balu bezala. “El borracho burlado” zein 1764ko irailaren 11ko antzezpenari buruzko kronikaren azterketaren bidez, matxinada garaian zer zegoen jokoan, handikientzat non zegoen iraina, azaltzen digu Aranbarrik. Muniberen operan ez dagokion maila sozialean agertzen da Garrote. Horixe egin zuten, hain zuzen, matxinoek; egokitu zitzaien rolaren kontra egin.

Tamalez, Txanton Garroteri ez, orduko agintari eta handikiei eskaini dizkiegu kaleak zein eraikinak. Aranbarriren lanak geure buruari zer historia bihurtu dugun “geure historia”, zeinen etxeak dirauen zutik, galdetzera bultzatzen gaitu.

Azken kritikak

Erreka haizea
Sonia González

Aiora Sampedro

Bakartasunaz bi hitz
Filipe Bidart

Aritz Galarraga

Pelegrinak
J.E. Urrutia Capeau

Hasier Rekondo

Errukiaren saria
Iñaki Irazu

Alex Uriarte Atxikallende

Mendi-joak
Aingeru Epaltza

Estibalitz Ezkerra

Zauri Bolodia
Oier Guillan

Mikel Asurmendi

Zuloa
Xabier Gantzarain

Peru Iparragirre

Mendi-joak
Aingeru Epaltza

Ibon Egaña

Ahotsak eta itzalak
Maixa Zugasti

Javier Rojo

Gerra txikia
Lander Garro

Roberto Moso

Girgileri Anderea
Maialen Hegi-Luku

Amaia Alvarez Uria

Etsaiak, lagunak, ezkongaiak, maitaleak, senar-emazteak
Alice Munro

Joannes Jauregi

Epailea eta haren borreroa
Friedrich Dürrenmatt

Aiora Sampedro

Bioklik
Asel Luzarraga

Iratxe Esparza

Artxiboa

Ekaina 2018

Maiatza 2018

Apirila 2018

Martxoa 2018

Otsaila 2018

Urtarrila 2018

Abendua 2017

Azaroa 2017

Urria 2017

Iraila 2017

Abuztua 2017

Uztaila 2017

Hedabideak