kritiken hemeroteka

7.539 kritika

Azken kritikak

« | »

Olga / Maria Dolors Salat (Maria Jesus Iartza Martiarena) / Hiria, 2002

“Olga” edo hiesak eroaten dizkigun lagunen epopeia Karlos del Olmo / Euskaldunon Egunkaria, 2002-06-29

Hiesak egunero maltzur eta isil
eroaten dizkigun heroi anonimo guztiei.

Maria Jesus Iartza Martiarenak Hiria argitaletxerako euskaratu digun Olga nobela ezari-ezarian igaro liteke, ia oharkabean, Euskal Herriko literatur uholde txikiak itorik. Eta penagarria litzateke. Zinez. Literaturan, zorionez, denak idazle ospetsu eta handiak ez direlako. Literaturan, eskerrak, obra guztiak ez direlako lau haizetara zabaltzen direnetakoak. Literaturan, fortunaz, denak heroi handiak ez direlako. Egile guztiek irteten ez dutelako telebistako solasaldietan, elkarrizketa liburuetan edo periodikoetako orrialde handietan. Baina, halere, handiak dira txikitasunean. Eguneroko tragedia txikien larria letra gai bilakatuta irakurlearen bihotza hunkitzeko ahala eta eskua dituztelako.

Badira, izan, idazle xumeak. Bai. Lan xumeak. Izan ere. Heroi txikiak. Jakina. Tragedia txiki bezain izugarriak beren arruntasunean, beren txikitasunean, beren egunerokotasunean. Olga eleberrian horrelakoak topatuko ditugu. Egunero ezkutatzen edo ezikusi egiten ahalegintzen garen errealitate gordin eta mingarriak. Gizartean gustura egon ez eta drogaren bidetik abiatuta, hiesaren hatzapar hiltzaileetara heltzen diren giza seme-alaba arrunt eta xeheak baino ez ditugu topatuko drama nobelatu honetan, inoiz ere pastoral bilakatuko ez den sujet honetan. Baina horrelakoxe gizakiekin gomutatzea ezinbesteko dugu gizateriak aurrera egingo badu.

Maiteminik senti ote dezake drogaren tragedia anaiaren haragietan ezagutu duen mutil batek hiesak jota dagoen neska batekin? Gaixotasunaren jakinaren gainean dagoela, guztiz jakitun dela? Eta halako zorigaitzekoarekin bizitzen jarri? Bizitza partitu? Beren harremana arriskutsua dela jakin ez ezik, iraungi data albora ezinezkoa jarrita duela ondo mamituta ere duela?

Erraza da horrelako gaiak hizpidera ekarri orduko sentimendu samurregietan behera labaintzea eta amiltzea. Baina M. Dolors Salat i Torras idazleak katalanez erdituriko eleberri hau; txikia eta, itxuraz, erraza izan arren; ez dabil bide erraz horietatik. Egiatasuna bilatzen du. Egiatasun horrek mina eta etsipena ekar ditzakeen arren. Idazlea osasun laguntzaile tekniko moduan jarduna da hainbat urtean. Psikologian diplomatua izanik, bizitzaren kolpe latzak jasandakoen ondoan lortu ditu liburuetarako lehengaiak, bizigaiak eta… herio gaiak. 1994. urtean Don.na saria eskuratu zuen Katalunian. Dolors-ek dioenez, “Ez da gorputz liraina edota kultura handia dutenena soilik bizitzaz eta maitasunaz gozatzeko pribilegioa. Bizitzarik okerrenean, ilunean ere, argi izpiak, poesia zatiak eta maitasun uholdeak aurki ditzakegu”. Beude esanok!

Zulo sakonaren beltzetik gora begiratzerakoan argiak, irteerak, urrun baino urrunago dirudi. Baina, bestalde, iluntasunean, argi izpirik meheenak ere argi handia egin dezake. Idazleari nabarmen igartzen zaio hurbil-hurbil izan dituela marjinatuak eta horien familiak. Esperantzarik gabekoen zakartasuna eta adiskidetasun hautsiezina. Horrelako bizigaiak esku artean darabiltzanak, azkenik, Heriok eroandako bakoitzaren galera holokausto moduan bizitzen du.

Nobela egituraz oso klasikoa da. Klasikoegia, beharbada. M. Jesus Iartza itzultzaileak sarreran dioen moduan, eskailera mekanikoaren antzera azkeneko maila garratzeraino eroaten zaituelako. Zuk gura zein gura ez. Bidaia honetan Itaka heriotza bera da. Azken geltokia burdinbidearen amaiera hutsa. Geltoki deslai eta abandonatua. Beraz, ustekabekorik ez. Benetako mentura, askotan legez, bidaia bera da. Baina joanaldi horretan asebetetasunetik ezerezera abiatuko dira dohakabeak. Dena edukitzetik ezer ez izateraino helduko direla jabetuta. Bidaian protagonistak irabaziz adina galduz doaz: maitearekin egotearen pozak maite gaixotuaren destaina izaten du ordain; sexuaren pozaldiak haragi gaixo eta zimelaren ustela; amodioaren interesik gabeziak eta eskuzabaltasunak amaiera jakina duenaren lasaitasun eta berekoitasun etsia; norbera osotoro emateak bestearen uzkurtasun mindua… Baina, ezin bestela jazo, heriotzak, halaz ere, igali emango du. Zer eta maitasun poema bat. Zertzuk eta ezerk ezaba ezin ditzakeen gogorakizunak. Eleberriko azken poemak dioenez, “nahi eta ezin dudanaren artean”. Hortxe dago koska!

Liburuan han-hemenka akatsen bat edo beste agertzeak ez du lausotu behar lanari darion heriozko bizitasuna. Bere burua beste jabetzarik ez duenak zer du oparirik handiena eta bere burua osorik eta muga barik besteri ematea! Horra heroi txikien handia. Ohituz joan beharko dugu: hiesak jotakoak, tratu txarrak jasandakoak, drogazaleak, espetxeratuak, deserriratuak…; gure desberdinak izango ditugu gero eta sarriago auzokide, haiekin bizitzera eginez joan behar dugu, inoizko batean geu ere talde marjinatu haietako batekoa izan gaitezkeelako. Dagoeneko halakoxeak ez bagara, izan ere.

Azken kritikak

Poesia kaiera
Forugh Farrokhzad

Irati Majuelo

Hormako paper horia
Charlotte Perkins-Gilman

Amaia Alvarez Uria

Gaitzaren loreak
Charles Baudelaire

Javier Rojo

Poesia kaiera
June Jordan

Igor Estankona

Nobela errealista bat
Joxean Agirre

Joannes Jauregi

Moio - Gordetzea ezinezkoa zen
Kattalin Miner

Aiora Sampedro

Den-dena nahi dugu
Nanni Balestrini

Ibon Egaña

Erbesteko elurra
Felipe Juaristi

Javier Rojo

Lurra eta dardara
Askoren artean

Irati Majuelo

Miren eta erromantizismoa
Ramon Saizarbitoria

Imanol Mercero

Ai ama!
Arantxa Iturbe

Aritz Galarraga

Mesfidatu hitzez
Jon Arretxe

Javier Rojo

Francoren bilobari gutuna
Askoren artean

Aiora Sampedro

Kutsaldian
Paolo Giordano

Joannes Jauregi

Artxiboa

Maiatza 2020

Apirila 2020

Martxoa 2020

Otsaila 2020

Urtarrila 2020

Abendua 2019

Azaroa 2019

Urria 2019

Iraila 2019

Abuztua 2019

Uztaila 2019

Ekaina 2019

Hedabideak