kritiken hemeroteka

7.325 kritika

Azken kritikak

« | »

Pic-nic zuen arbasoekin / Joxe Mari Iturralde / Erein, 1985

“Pic-nic zuen arbasoekin” L. G. L. / Pamiela, 1986-07

Zenbait kritikalari eta idazleren ustetan euskara jatorra eta baserriko euskara bat datoz puntu gehienetan, ia-ia gauza bera izateraino. Beraien eleberri edo ipuinen ingurua idiek, mendiek edo eta arrantzale ausartek bete dezakete soil-soilik, kristautasunik ortodoxoenaren ur bedeinkatuak erruz zipriztintzen dituelarik. Beste batzuk, berriz, ez gara iritzi berekoak, eta Koldo Mitxelenarekin batera pentsatzen dugu “euskal kutsu” hori ondo dagoela —eta Mitxelena bera aipatzea zilegi bekigu— “Euskal herriko mendi giroa irakurleari sumarazi nahi diogunean. Hortik kanpora, ordea, badirudi ur garbiaren pare behar duela izan behar bezalako prosak: inongo usainik, kolorerik eta zaporerik gabea. Euskal kutsua badario, barren muinetarik dario, ez axaleko edergarrietarik”.

Ez da Euskal herria, ezta urrik eman ere, ipuin guzti hauen ekintzak suertatzen direneko lekua, eta denean, gainera, honek eta Txomin Agirrerenak, kasu, amankomunean ezer gutxi duten herriak dira. Telebistako antenaz koroatutako eraikin erraldoiek estali dituzte harkaitzak eta pagadiak; autobideak, sastagai eskerga baten antzera erdi erditik mendi eta ibaiak ebakiz, elkarri lotu ditu hiri eta herri urrutiratuak, abiadura biziak erdiko paisaiaz ohartzeko betarik ere ematen ez digula; itsas-aldeko herrisketan dauden kaien ordez metro-geltokietakoak ditugu, ilun, zizkolatsu, jendez gainezka, hiriko kale uherrek antzinako pentze garbi, loretsuak ordezkatu dituzten bezalaxe.

Mundu berri bat, azken finean, eta mundu berri hori adierazteko bide berriak behar ditugu. Besteak beste, hizkuntza jori eta aberatsa ez ezik, moderno eta malgua ere. Eta arlo guztietan erabilgarri datekeen hizkuntza hori eraikitzen dihardute gaur egun zenbait idazle gazteak, Jimuk tartean.

Aurrekoetan legez, aurten ere Joxemari Iturraldek liburu berri bat eskaini digu Durangoko azokan. Ipuin bilduma dugu hau, lehena bezala, bizkitartean “Nafarroako artizarra” izeneko nobela laburra plazaratu zuela. Mota guztietako ipuinak: txikiak zein luzeak; oraintsu suertatzen direnekoak nahiz kutsu historiko edo mitikoa darizkienak; hala bertan murgildurik gautzan mundua ukitzen dutenak nola urrundik ekarritakoak.

Joxemari Iturralderen ipuingintzaren gainean izan genuen jadanik hitz egiteko parada beste artikuluxka batean, bere lehenengo bi liburuak komentatzen genituelarik. Eta haiek atsegin suertatu bazitzaizkigun, zer esanik ez, areago deritzogu honi, zeinetan nabari baita denbora ez dela alferrik iragaiten idazle honendako. Begi bistan dugu nola bere lengoaiaren gaineko nagusigoa handiagotuz doan, hiztegia zabaldu eta finkatuz, joskera euskaltegietaz jabetzen bide diren arau dogmatiko eta estuetara mugatzen ez dela.

Hizperri edo neologismoak farregarri gertatzen zaizkigu maiz, parra-parra eta neurririk gabe erabiliak direnean (egia bada ere kontrako joera, erderakadak non eta noiznahi erabiltzearena alegia, lehenengoa bezain kaltegarri suerta dakiokeela hizkuntzari). Haatik, —edo horrexegatik hain zuzen— aipatzekoa da egileak duen erraztasuna delako hizperri horiek han-hemenka tartekatzeko bere izkribuetan, irakurlearen baitan inolako harridura farregarri edo desatseginik sortzeke.

Gaiari dagokionez, denetariko kausituko dugu bilduma honetan: Herioa eta Patuaren itzurietasuna (Sir John Magnus); munduaren aurrean nerabe eta gazteek hartu duten jokabide berria, arbasoen etikaren oinarriak gainazpiratuz (Hamasei urte bete nuenean hiriko argiak iraungi ziren); herri xehearen inozokeriak ergel bati emandako botereak sor ditzakeen ezbehar, atsekabe eta krudelkeria arras ongi isladatzen direneko satira (Basiliok usoak nahi ditu gosaltzeko); atzo zein egun euskaldunek nozitu behar izan duten jazarkundea, mugaz bestaldera, etsaiek inguratu eta ehizaturik bizitzera (edo hiltzera) bultzatu dituena (Bizitza jitoan); gaurko gizartearen artal-une eta ahuleziak (Hamasei urte… berriro): Ezin ase gaitzakeen argal-une eta sekula ere kausitzeke zoriontasunaren xerka ibiltzera behartzen gaituen grina (Lau zaldun haien ondorengoak, Malencholia); feminismoa, pasotismoa eta gure herrietako kaleetan gero eta maizago entzun eta ikus ditzakegun -ismo, -tasun, eta -keria guztiak…

Ezin daiteke esan liburuan gaindi erakusten zaigun munduaren ikuspegia baikor eta alaia denik, baina humore izpiak ere aurkituko ditugu —humore beltza, jakina—. Malenkonia, tristezia, samindura maltzurkeriaren gatzak onduak. Samurtasunak ez du lekurik mundu anker honetan. Bestela pentsatzen duten baikor eta gainontzeko pepelerdo guztientzat aspaldian asmatuak ziren eleberri arrosak.

Noizbehinka nekez ulertzen den bazter solasen edo pasarte korapilatsuren bat agertu arren, liburua, oro har, inoiz ere ez zaigu aspergarri suertatzen. Aitzitik, atseginez irakur daitezkeen ipuinek osatzen dutela esan beharra dago. Eta leituko dituenak, irakurgai on batetatik atera daitekeen plazerra ez ezik, zenbait ezagupen berri ere aterako dituelakoan gaude.

Azken kritikak

Kontrako eztarritik
Uxue Alberdi

Sustrai Colina

Jamaikako neska
Joxemari Iturralde

Javier Rojo

Mari-mutil handi baten bluesa
Leslie Feinberg

Onintza Irureta Azkune

Idazleen gorputzak
Eider Rodriguez

Javier Rojo

Oroimenaren xaflakortasunaz
Paloma Rodriguez Miñambres

Javier Rojo

Urtaroak eta zeinuak
Jon Gerediaga

Igor Estankona

Maitasun keinu bat besterik ez
Hasier Arraiz

Iratxe Esparza

Hezurren erretura
Miren Agur Meabe

Hasier Rekondo

Deklaratzekorik ez
Beñat Sarasola

Javier Rojo

Mundutik mundua
Edu Zelaieta

Javier Rojo

Hezurren erretura
Miren Agur Meabe

Amaia Alvarez Uria

Iraganaren izterrak
Gorka Salces Alcalde

Igor Estankona

Jamaikako neska
Joxemari Iturralde

Estibalitz Ezkerra

Iraganaren izterrak
Gorka Salces Alcalde

Javier Rojo

Artxiboa

Abuztua 2019

Uztaila 2019

Ekaina 2019

Maiatza 2019

Apirila 2019

Martxoa 2019

Otsaila 2019

Urtarrila 2019

Abendua 2018

Azaroa 2018

Urria 2018

Iraila 2018

Hedabideak