kritiken hemeroteka

7.851 kritika

Azken kritikak

« | »

Dioramak / Patxi Iturregi / Elkar, 2006

Jostailuzko errealitateak Ibon Egaña / Berria, 2006-06-11

Dioramak bildumako azken ipuinean irakurria, non gizona larritzen den emaztea bat-batean desagertu ostean: “…ezin du gertaeren norabidea aldatu. Benetako bizitza bere helmenetik kanpo ari da gertatzen, eta berak telefono txiki bat baino ez du esku artean, plastikozko puska gris soil bat azken batean”. Hara hor Iturregiren liburu berriak proposatzen duen literaturaren nondik norakoak grafikoki ilustratzen dituen eszena bat. Bizitza mugiarazten duen indarra, errealitateak funtziona dezan lan egiten duen makinaria pertsonaiek jakin gabe, haiengandik ezkutuan ari da lanean, eta gizon-emakumeek plastiko pusketa bat baino ez dute eskura, lurpetik doan ibaiaren emaria gelditzerik ez daukan objektu hutsala. Kontrola ezina den bizitzaren ustekabeko ondorioen txotxongilo diren pertsonaien istorioz osatutako Dioramak irakurri eta irakurleak, —irakurle honek—, arroztasun, estrainiamendu sentsazioa ezin du uxatu gogotik, herrialderik exotikoenean sartu-irtena egin izan balu bezala; baina horretarako exotismora jo gabe, aski du Iturregik eguneroko bizitzaren ifrentzuak, ustekabeak, pitzadurak arakatzea.

Eta, beste idazle batzuekin batera, Iturregik Cortazar aipatzen duenez, gero, aipa dezagun hemen ere argentinarra, eta haren gainean Gerardo Markuletak esana, liburu honentzat ere baliagarria delakoan: “Cortazarren xedea gure gizaki erosoen seguritatea problematizatzea da, guregan egoneza sortuz”. Eta Cortazarren eta homo ludens-aren espirituari jarraiki, ez da falta jolaserako tarterik liburuan. Bikoiztasun jolasak, ispilu eta simetria jolasak, kausalitate magikoak eragindako errealitatearen iraulkatzeak… Jolasaren arauei, baina, arroztasunetik begiratzen diete pertsonaiek, eta jolasa bera da estrainiamenduaren eragile zenbaitetan. Objektu arrotz batek, kasualitate ustekabeko batek, patuaren gutiziek segurtasuna pitzatzen diete pertsonaiei, eta egonezinaren atarian jarrarazi. Askotarikoak dira, baina, ipuinak (hala neurriz nola izaeraz), eta askotarikoak segurtasunak pitzatzeko bideak: absurduaren araupekoan ari da orain Iturregi, gero aforismora hurbiltzen den genero hiper laburrean, kasualitateak aginduko du ondoren, edo bizitzaren eta heriotzaren gaineko gogoeta potoloago batera heltzeko aitzakia izango da ipuina beste batean. Eta tartean, Linazasoro, Zaldua, Cillero edo Canoren izenak pasatzen zaizkigu burutik. Sartu-irten guztietan ere, ipuingintzaren tekniken erabiltzaile trebe ageri da Iturregi, eta ipuin guztiak gogobetegarriak ez diren arren (zenbait anekdotatik haratago ez doazelako), maiz lortzen ditu generoak eskatzen dituen intentsitate eta ustekabe kuotak. Sobrietate eta ekonomia erabatekoz adina elegantziaz tratatzen du hizkuntza Iturregik, eta oso bakanetan ematen du gogoa perpausak hautatu eta supr. sakatzekoa. Eta hori, batez ere ipuingintzan, asko da.

Heterogeneoa da, beraz, Dioramak eta liburuaren heterogeneotasuna larritu egiten du, itxuraz, ipuinez ipuin kokaleku geografikoa aldatuz joateak, Europaren luze-zabalean, eta inoiz baita handik kanpo ere. Baina, kosmopolitismo bortxatua lirudikeen dispertsio hori liburuaren batasun-emaile gertatzen da finean. Ipuinak deskontestualizatuz, desnazionalizatuz, giro bat marraztuz doa idazlea (hala ipuin barruan nola bildumaren osotasunean), eta narrazio guztiak biltzen dituen arroztasun, estrainiamendu sentimenduan sakonduz, baita zentzu espazial-geografikoan ere.

Pieza solteek bainoago, ipuinez ipuin eraikitzen den atmosferak, giroak, sentsazioak du eraginkortasuna liburuan, dioramaz diorama osatzen den playmobil-ak, zeinak, errealitatearen erreplika izateko asmorik gabe, errealitatearen alderdi ezkutuak bistaratzen dituen, jostailuzkoa izan arren.

Azken kritikak

Sekula ez liokete euli bati hegalik kenduko
Slavenka Drakulic

Irati Majuelo

Sortaldekoak
Hedoi Etxarte

Asier Urkiza

Dama
Jon Gerediaga

Nagore Fernandez

Bihotz-begietan
Xabier Lizardi

Igor Estankona

Argiantza
Pello Lizarralde

Jon Martin-Etxebeste

Taxiak ez dira inoiz gelditzen
Xabier Montoia

Txema Arinas

Eskuan beti zerbait
Maialen Berasategi Catalan

Irati Majuelo

Empar Pineda Erdozia: gorputzak hala eskatua
Kattalin Miner

Ainhoa Aldazabal Gallastegui

Zeruko belardiak
John Steinbeck

Hasier Rekondo

Arkanbele kantak
Mikel Taberna

Mikel Asurmendi

Urpean murgildu
Lidia Txukovskaia

Nagore Fernandez

Bertute txikiak
Natalia Ginzburg

Asier Urkiza

Algara mutilatuak
Ane Labaka Mayoz

Maitane Legarreta Etxezarreta

Haragi hosto
Juan Ramon Makuso

Jose Luis Padron

Artxiboa

Urria 2021

Iraila 2021

Abuztua 2021

Uztaila 2021

Ekaina 2021

Maiatza 2021

Apirila 2021

Martxoa 2021

Otsaila 2021

Urtarrila 2021

Abendua 2020

Azaroa 2020

Hedabideak