kritiken hemeroteka

7.474 kritika

Azken kritikak

« | »

Iturria / Unai Elorriaga / Susa, 2019

Unibertsaltasunaren bila Estibalitz Ezkerra / Gara, 2019-12-14

Unai Elorriagaren azken nobelan, “Iturria”, Ingalaterran ingeniaritza ikasten zebilen garaian ezaguturiko Pedro Iturriaren bila abiatzen da Soro Barturen. Hilzorian edo, behintzat, heriotzatik bizitzatik baino gertuago dagoenez, premiazkoa zaio protagonistari gaztaroko laguna topatzea, eta horrela Europa zeharkatuko du Iturriak handik eta hemendik utzitako aztarnei jarraituta. Aztarna horiek ipuinak dira berez, Iturriak ustez euskaraz idatzi, beste hizkuntza batzuetara itzuli eta Txekiar Errepublika, Hungaria, Danimarka, Suitza eta Poloniako aldizkarietan (bakoitzean bina) argitaratzen joandakoak. Barturenen alabaren eskariz zenbait lagunek ipuinok berriro euskarara edo, besterik ezean, gaztelerara ekarriko dituzte. Iturriaren xerka bisitaturiko herrialde bakoitzean itzultzaile lanetan aritu diren horiekin ipuinen esanahiaren gainean solastatuko da Barturen. Honezkero irakurlea bere buruari galdetzen ariko zaio nola arraio moldatzen den Barturen hain denbora laburrean herrialde batetik bestera ibiltzeko. Izen gabeko narratzaileak, Barturenen adiskide eta bidaide berau, behin eta berriz azpimarratzen duenez, dirua nahikoa eta sobera du protagonistak nahi duena egiteko. Izan ere, familia onetik etortzeaz gain, negozioetan ezin hobeto joan zaio.

Pertsonaia xelebreak ohikoak dira Elorriagaren lanetan. “Iturria” ez da salbuespena zentzu horretan. Barturenen bitxikeriak, ordea, gogaikarri izatera irits daitezke. Hala ere, bere osotasunean hartuta, liburuak literatura unibertsalaren gaineko gogoeta interesgarria eskaintzen du (Europan sortu eta Europa barruan zirkulatzen duen literatura “unibertsala” deitzerik baldin badago), eta, gogoeta horretan, Barturenek irakurle/kritikari rolean egiten dituen galderak ezinbestekoak dira (zergatik tematzen da Iturria bere ipuinak herrialde ezberdinetan argitaratzen? zerk egiten ditu bere ipuinak itzulgarri eta irakurgarri beste hizkuntza batzuetan?).

Barturenek behin eta berriro esaten digu Iturriaren ipuinek ez dutela ezer berezirik, betiko gaiei buruz ari direla: heriotza, besteari beldurra, bakardadea… Hots, arketipoen inguruan eraikitako ipuinak dira eta, hala ere, aldaerak aurkezten dituzte: ez dira betiko ipuinak nahiz eta gaiak eta pertsonaiak ezagunak zaizkigun, eta aldaera horietan legoke ipuinen berritasuna. Bide batez esanda, ipuin hauek dira “Iturria”-ko benetako harribitxiak.

Alde horretatik begiratuta, Iturria Borgesen bidetik doala esan daiteke. Argentinakoak aparteko interesa zuen arketipoen funtzioan (irakurtzeko modu jakin batean, alegia) eta haietatik abiatuta sor zitezkeen aldaera posible guztietan; bere ibilbide osoan istorio bera idatzi zuela esan ohi zuen Borgesek, baina hainbat modutara.

Arketipoak partikularra denetik harantzago doazelako dira (alegia, kultura guztietan ulergarriak diren gaien errepresentazioa dira), hain zuzen ere, unibertsalak eta ondorioz itzulgarriak. Gaur egun, David Damrochek proposatzen duen literatura unibertsalaren kontzeptuarekin lotuko genuke Borgesek bere lanetan defendatzen duena: irakurtzeko modu batek eta denboran zein espazioan gertatzen den zirkulazioak bermaturiko unibertsaltasuna. Paradoxikoki, Borgesen beraren arrakasta Pascale Casanovak deskribaturiko sistema polemikoaren barruan ulertu behar dugu: bere lana frantsesera itzuli izanari esker lortu zuen Argentinan bazterreko idazle izatetik mundu osoan irakurria izatera igarotzea.

Arketipoez ari garela, Barturen eta Iturria bikoteak Borgesen lanetan maiz azaltzen den erregea eta aszeta bikotea dakar gogora. Liburu ausarta idatzi du Elorriagak, zalantzarik gabe.

Azken kritikak

Errua eta maitasuna
Markos Zapiain

Aritz Galarraga

Gauez harrizko zubiaren azpian
Leo Perutz

Joannes Jauregi

Minareteak Urdaibain
Jose Mari Pastor

Aiora Sampedro

Andrezaharraren manifestua
Mari Luz Esteban

Iratxe Esparza

Blues bat bizitzari
Patxi Ezkiaga

Alex Uriarte

Poesia kaiera
John Berger

Javier Rojo

Ahanzturaren bezperan
Mikel Arruabarrena Larrarte

Irati Majuelo

Miren eta erromantizismoa
Ramon Saizarbitoria

Xabier Etxaniz Erle

Amua
Aritz Gorrotxategi

Hasier Rekondo

Pentaedroa
Kartxi - Txema Garcia-Viana

Javier Rojo

Hondarrak
Ruben Sanchez Bakaikoa

Txema Arinas

Aitaren etxea
Karmele Jaio

Amaia Alvarez Uria

Txipiroiak bere beltzean
Rafa Egiguren

Aiora Sampedro

17 segundo
Kirmen Uribe

Joannes Jauregi

Artxiboa

Otsaila 2020

Urtarrila 2020

Abendua 2019

Azaroa 2019

Urria 2019

Iraila 2019

Abuztua 2019

Uztaila 2019

Ekaina 2019

Maiatza 2019

Apirila 2019

Martxoa 2019

Hedabideak