kritiken hemeroteka

7.591 kritika

Azken kritikak

« | »

Hitzak argi / Juan Ramon Makuso / Pamiela, 2014

Presentziarik eza Igor Estankona / Deia, 2014-05-24

Juan Ramon Makusoren liburua zeharkatzen duen galdera da non den argia, ze zentzu daukan honek. Ez alferrik, Oreretakoak bere poetikaren erdian kokatzen du filosofia, eta pentsamendu abstraktua lirikaren arauetara makurtzen ahalegintzen da. Batzuetan badirudi frogatu nahirik dabilela zelan den metafisika bera ere mendetan zehar idatzi, zuzendu, berridatzi, eztabaidatu eta kontrakora iristearen artea. Hitzaren eta pentsamenduaren artean ez lukeela egon behar tarterik, alegia. Eta egia da. Poesia ere mundua ezagutu nahia da azken buruan. Biek, filosofiak eta poesiak, darabilte material bera, adreiluak bakoitzak bere erara jarri arren. Ezagutzaren literatura ere deitu izan zaio esparru bietan dabilen idazkerari. Bada, Makusok beste behin esan gura diguna da —bere obraren klabeetako bat da— hitz egin daitekeela moralaz, are kosmosaren helburuaz, edertasunaren muga lausoetan. Filosofiak filologia baldintzatzen du, eta poetak bere buruari galdetzen dio ea estetika izango ote den etorkizuneko etika.

Hizkuntza beste zer edo zer iristeko erabili da hemen, gainontzeko misterio batzuk ulertzeko. Misterioon artean, nahinon, heriotza kausitu dugu: “Ahaztua neukan: elurra bizidun guztien/ gainean erortzen dela eta/ hilobiko lehenengo lurra dela”. Edo sufrimendua, edo adiskidetasuna, edo denbora.

Zentzu etimologiko hertsian ulertu behar den poetika da hau. Agian horregatik ageri da hain apal idazlea, onartuz ezer baino lehen galderak pausatzea dela bere nekea, eta ez hainbeste erantzunak ematea: “Eleak nahastu zaizkit. Urtu da errealitatea”. Hitzek argitu baitezakete ikusten ez dugun hori, hein batean: “eta poetak ez du/ dena/ lortzen/ dena ikustea zaila baita”.

Aritz Gorrotxategi, Felipe Juaristi eta Pello Otxotekorekin batera manifestuan gauzatu zuen Makusok tesi hau. Agorara itzultzeko beharra aldarrikatzen segitzen dute pentsamenduaren poesia deritzotenaren bidez, hitza erabiliz gizakia hunkitzeko. Poetak gizartean egon behar duela esateko modu bat da Hitzak argi irregular hau ere, sufrituz eta gozatuz hartzen baitu parte Makusok auzietan, barru-barrukoetan zein kanpokoetan: “galdetu zidan, zer esan nahi du ETAk?/ Juntagailua erantzun nion./ Hemendik aurrera iraganaren oinazeak/ juntagailurik gabe etorkizunean sendatu/ beharko ditugu”.

Sarritan, otu zait, politikoki zuzenaren akabu bako zidorretan eta erlatibismoaren emoziorik gabeko diskurtsoan galdu da Makuso. Badago Huntza hezur berritan (Erein, 2009) hartatik nobedaderik —arimaren barneko kontu gehiago, deskripzio aski ederrak—, eta hala ere poesia-eite arean errepikakorrean kateatuta ibili naiz oraingoan. Ni aldatuko nintzen seguruenik, errekako ura inoiz ez baita berbera.

Emoziorako baino gehiago hausnarketarako balio duen estilo, zelan esan, gain-poetiko horretan trabatuta geratu naiz, aitor dut: “Desiratuaz baino askoz gehiago/ gaude maiteminduta desiraz eta/ honen harira jarraiki ezin diet/ emozioen laztanei erantzun”. Uneka sentitu dut digresioaren bitartez eroango ninduela nonbaitera liburuak, baina sorpresarik ez dauka: literatura klase puru hau maite dutenentzako liburua da.

Azken kritikak

Izuaren osteko gogoeta
Susan Buck-Morss

Ibai Atutxa Ordeñana

Haize-lekuak
Amaia Telleria

Javier Rojo

Bideko hitza. Euskal poema modernoen antologia (1951-2019)
Askoren artean

Igor Estankona

Ibaiertzeko ipuina
Oihane Amantegi Uriarte

Hasier Rekondo

Ibaiertzeko ipuina
Oihane Amantegi Uriarte

Javier Rojo

Hizlandia
Iñigo Aranbarri

Aritz Galarraga

Mami Lebrun
Kepa Errasti

Javier Rojo

Poesia guztia
Safo

Igor Estankona

Gilles de Rais
Anjel Lertxundi

Javier Rojo

Bazterreko ahotsak
Miren Tirapu Goikoetxea

Amaia Alvarez Uria

Poesia guztia
Safo

Javier Rojo

Bakezale gerlari horiek
Bixente Serrano Izko

Txema Arinas

Moskito
Igor Estankona

Aitor Francos

Nobela errealista bat
Joxean Agirre

Marta Goikoetxea

Artxiboa

Abuztua 2020

Uztaila 2020

Ekaina 2020

Maiatza 2020

Apirila 2020

Martxoa 2020

Otsaila 2020

Urtarrila 2020

Abendua 2019

Azaroa 2019

Urria 2019

Iraila 2019

Hedabideak