kritiken hemeroteka

7.507 kritika

Azken kritikak

« | »

Aiako / Edu Zabala / Hiria, 2008

Mitoen magma sortzailea Bixente Serrano Izko / Berria, 2008-06-15

Herri legendak eta haien arrasto mitologikoak, haien atzetik antzeman daitezkeen sinesmen ilunak, mendeetan zehar herri-ipuin, folklore, abesti eta poemetan belaunaldiz belaunaldi transmititurikoak, lehengai iradokitzaileak izan daitezke eta dira fantasiazko sormen literaturarako.

Jatorrizko “magma kiskalgarri likitsak [...], itsasoaren ur hotzetan edota atmosferaren baitan, gauzatuz, gogortuz, birmoldatuz joan ziren, etengabe”, Txingudiko badia zelatatzen duten Aiako Harria, Larrun eta Jaizkibel mendiak sortuz bertzeak bertze. Bere historia eratzerakoan, halako magma mental, psikologiko eta mitologikotzat har ditzakegun legendez eta sinesmen zaharrez baliatu da Edu Zabala Aiako eleberri honetan, euskal antropologo, etnologo eta arkeologoek ikerturiko arrasto historiko eta kulturalek guregan piztu ditzaketen fantasiei jarraikiz. Egilearen asmoan, trilogia baten lehen emaitza dugu hau. Brontze eta Burdin aroen arteko mugak, zeltarren eta baskoien arteko kontaktuak, Txingudiko badia eta berau ixten duten hiru mendiak, hainbat mitoren sortzaile izan direnak, horiek ditugu narrazioaren kokapen geografiko eta historiko-kulturalak.

Dena delakoa herri ipuin eta sinesmenei eman nahi diegun balio etnologikoa, are nazionala ere, ezin diegu haien balio antropologikoei uko egin, zentzu unibertsalago batean: azken finean, erlijioak edo filosofiak bezala, gizakiek asmatu eta irudikatu dituzten erantzunak dira, gure bizitzen ziurgabetasunei eta sakoneko ardurei, pasioei, sentimenduei, beldurrei eta piztu nahi izanen genituzkeen itxaropenei. Unibertsaltasun horretan datza fantasiazko genero literarioak lor dezakeen arrakasta, gero zorionez zehaztapen eta erreferentzia kultural lokalagoetan gauza daitezkeenak.

Gustura, oso, irakurri diot Edu Zabalari. Funtsean, gaizki eta ongiaren indarren arteko lehia unibertsalean oinarritu da bere fantasiak eraikitzeko, euskaldunon ustezko herri-kulturan eta sinesmen zaharren arrastoetan gauzaturik. Aiako, gauaren eta ilunpeetako jeinu suntsitzailea dugu, lurpeko leizeetan bizitzera Amalurrek beharturik. Gizakien artean, aztiak eta sorginak gizataldeen eta goiko nola sakoneko indar horien arteko bitartekariak izanen dira, historiaurreko testuinguru ilun eta ezezagun zaigun batean, oso egokia horrelako fantasiak kontakizun bihurtzeko. Txingudiko badiaren kolonizazioak, zeltar etorri berriek egina, bizimodu berrien nahiak piztuko ditu mendietako jatorrizko biztanleengan, euskaldunengan, eta elkarrekin gurutzatzen diren gatazkak eta istiluak sortuko dira, zeltar eta euskaldunen artekoak, bai eta euskaldunen beraien artekoak ere. Gatazketan, bortxa fisikoaz gain, aztien nola sorginen indar magikoek hartuko dute parte.

Bizkorra da Edu Zabalaren estilo narratiboa, ongi antolaturiko eta irakurlea leitzen jarraitzera eramaten duen gertakari ehuntze batean. Generoari dagokion erretorika eta hitz-jario bizia lortu du ene ustez. Ez da bakarrik narrazioaren, gertaeren erritmoak, baita ere prosaren beraren erritmoak eta erregistroak pasarte moten arabera: eztabaidetan, gogoetetan, elkarrizketetan, gatazken deskripzioetan indar eta fenomeno magikoak tartean, giza gaindiko laguntza edo madarikazio eskaeretan, otoitzetan, araoetan… Badaude narrazio fantasiatsu honetan oinarri aberatsak, inork Euskal Herrian oinarrituriko marrazki bizidunetako istorioak garatu nahi izanen balitu.

Lastima, argitaletxeari leporatu beharreko akats errepikakorrak, puntuazio-zeinuetan batez ere, irakurketaren erritmoa zaildu eta itsusten dutenak.

Azken kritikak

Gernika 81
Xabier Soubelet

Amaia Serrano Mariezkurrena

Moskito
Igor Estankona

Aiora Sampedro

Amua
Aritz Gorrotxategi

Joannes Jauregi

Moskito
Igor Estankona

Javier Rojo

Winston
Martin Etxeberria

Mikel Asurmendi

Hik ez dakik zer den beldurra
Karlos Linazasoro

Alaitz Andreu

Kapitalismoa eta emakumeen aurkako indarkeria
Silvia Federici

Irati Majuelo

Txipiroiak bere beltzean
Rafa Egiguren

Hasier Rekondo

Zendabalitz
Erika Elizari

Javier Rojo

Etxera bidean
Xamar

Mikel Asurmendi

Miñan
Amets Arzallus Antia

Mikel Asurmendi

Zendabalitz
Erika Elizari

Aiora Sampedro

Isiltasun urte luzeak
Francisco Castro

Joannes Jauregi

Bertsoaren harria
Koldo Izagirre

Mikel Asurmendi

Artxiboa

Apirila 2020

Martxoa 2020

Otsaila 2020

Urtarrila 2020

Abendua 2019

Azaroa 2019

Urria 2019

Iraila 2019

Abuztua 2019

Uztaila 2019

Ekaina 2019

Maiatza 2019

Hedabideak