kritiken hemeroteka

7.325 kritika

Azken kritikak

« | »

Fernandoren heriotza amezketarra / Koldo Izagirre / Bertsolari, 1999

Adio errua Markos Zapiain / Euskaldunon Egunkaria, 2000-02-12

Fernando zordun da Azpeitiko alkatearengana zein markes jaunarengana, eta alkatea zorrak kitatzera datorkiola jakinda, ahozpez gelditzen da etzanda Altzo inguruan, hilda. Hor hasiko da Koldo Izagirreren liburu hau. Fernandorekin bizitakoen oroitzapenak pizten dizkie berriak lagunei eta etsaiei. Lagun bakoitzari Fernandok bere kautan erantzuten dio, kako artean, lagunarena abiapuntu gisa erabiliz berea kontatzeko, bere ikuspuntu bihurri bezain onberaz. Halatan, artzain eta meatzari bai baina batez ere bertsolari izan genuen Fernandoren heriotzaren kontakizunak bertso truke kutsua hartzen du, lagunak puntua jarri eta Fernandok ihardesten diola.

Nolanahi ere, Koldo Izagirre, Fernandoren barne askatasunaz kutsatua, libre ibili da liburua egituratzeko orduan; eguterako beilara ez doazenen berbaroak ere sartu ditu, emazte Joxeparena zein meatzari zaharrarena adibidez, nahiz pitzatu ospe sendoa zuela liburu honetan ikasi dugun Iztuetarena.

Izan ere, euskaldunok beti lotu izan dugu Fernando askatasunarekin, era nahasian ordea. Askatasuna askotarikoa baita. Koldo Izagirrek, Fernandoren bizialdiko pasarte jakin zenbait aukeratuta, eta kontakizunaren antolaera bereziarekin, Fernando askatasun unibertsalari egiten ari zaion ekarpena nabaritu du: Fernandok ez du hartzekodunik onartzen, jaio berri eta libre sentitzen du beti bere burua, errugabe. Zorrak kitatzea berriro jaiotzea baita, eta jaiotze hitzak bere baitan baitu jaia. Fernando, zorgabetzearen pozaren aldarrikaria da: amezketarra izaki, eulia, eta euliak uda dakar.

Bai baitira, ugari zoritxarrez, jende oro etengabe zordun nahiko luketen banpiroak. Hipertrofiatua izaten dute supernia. Beren izaera pelma ez du gizartean betetzen duten zereginak erabakitzen ezinbestean, baina sarri egiten dute goiti, erantzukizun ikusgarriko lanpostuei lapak bezala itsatsiz, arima gabezia larriak konpentsatu eta mozorrotzearren: jauntxoa, apaiza, eskribaua, militarra, epailea, inkisidorea, alkatea, markesa, letraua, handikia. Dena den, Fernandok ongi daki herri xeheak ere ematen dituela lantzean behin bokaziozko hartzekodun ikaralarriak, eta hauei ere ez die barkatzen. Orroka eta korroka egiten du borroka nor sentitzekotan besteak errudun behar dituenaren aurka; ederki makilatzen ditu iskilu bakar dituen hitzez eta bertsoez.

Karia honetara, adierazgarriak dira oso estatuaren zein elizaren ordezkariekin dituen kalapitak, aldarte goibelak zabaldu nahi izaten baitituzte beren bezeroen artean, kontrolagarriagoak baitira tristeak alaiak baino. Era berean dihardu gizaki molde batek, ezinduak, ezer sortzeko ezgaiak, liburuetan batez ere kontraesanak bilatzen dituen irakurleak adibidez. Ezinak, ganorazko ezer munduratu ezinak, pozoi bilakatzen die arima, eta etengabe ahalegintzen dira ingurua pozoi horrekin kutsatzen. Maizen darabilten hizkera erantzukia da. Azkarrak izaten dira usu, eta bihotz oneko lagunen izaera eta bizitza era larrian kalte dezakete. Zorra, berdintasuna, damua, bekatua, egia, errua, herria, kondena, duintasuna, berrerospena bezalako kontzeptuen bidez zabaltzen dute beren gorrotoa. Bizitzaren etsai dira, ingurukoen sormena ezin eramaneko erantzukizunez zamatuz makurrarazi eta hautsi nahi izaten dute.

Fernando zor eta erru sentimendu oro pikutara bidaltzeko tramankulu maitagarria da, herriak eta idazleek jakintsu mailara jasoa. Batere haserretu gabe aritu zen askatasunaren alde, uztarria egozteko orduan ez baita txantxa bezalakorik. Inguruan hain zabaldua dugun nork bere burua serios-seriostzat hartze ergelik gabe, ezin abilagoa izan zen erantzukigileak paretik kentzen, iaioena korromiozko mila eltxo algara itzel bakar batez uxatzen. Ederragoa dugu eguraldia, Fernando bazter hauetatik igaro ondoren.

Baina arima herriaren isla ere bada neurri batean, eta eleberri guztiek dute irakurketa politiko bat. Hara: erdi jota egon gara, zorrek itota, erantzunaren eta mendekuaren menpe, besterenganaturik. Igaro dugu ordea aldi zekena, eta orain ez dugu jadanik hartzekodunik, ez dugu zertan alboko indoeuroparren txaloen edo errieten arabera aritu, aski nobatoak baitira munduan egote kontuetan. Orain sortzea dagokigu, asmatzea, eraikitzea, amets egitea.

Fernandok, hain zuzen, amesketarra izaki, ametsen erresumakoa, ametsez eta asmamenez egiten die itzuri gogaikarrien atzaparrei. Fernando aparta da kopetilunek ezarri oztopoak adar-jotze bilakatzen, Grekoa margolariak teologoek indarrez erabilarazi zizkioten gaiak akuilu gisa baliatu zituen bezalaxe, artea eta arima askatu eta biziberritzeko. Fernandok zorabiatu egiten ditu bere hitz jolas eta zirtoekin harropuzten diren handi-mandiak, antzerki ikusgarriak antolatzen ditu herriaren aurrean, erantzukigileen benetako tamaina barregarria nabarmentzearren.

Azken kritikak

Kontrako eztarritik
Uxue Alberdi

Sustrai Colina

Jamaikako neska
Joxemari Iturralde

Javier Rojo

Mari-mutil handi baten bluesa
Leslie Feinberg

Onintza Irureta Azkune

Idazleen gorputzak
Eider Rodriguez

Javier Rojo

Oroimenaren xaflakortasunaz
Paloma Rodriguez Miñambres

Javier Rojo

Urtaroak eta zeinuak
Jon Gerediaga

Igor Estankona

Maitasun keinu bat besterik ez
Hasier Arraiz

Iratxe Esparza

Hezurren erretura
Miren Agur Meabe

Hasier Rekondo

Deklaratzekorik ez
Beñat Sarasola

Javier Rojo

Mundutik mundua
Edu Zelaieta

Javier Rojo

Hezurren erretura
Miren Agur Meabe

Amaia Alvarez Uria

Iraganaren izterrak
Gorka Salces Alcalde

Igor Estankona

Jamaikako neska
Joxemari Iturralde

Estibalitz Ezkerra

Iraganaren izterrak
Gorka Salces Alcalde

Javier Rojo

Artxiboa

Abuztua 2019

Uztaila 2019

Ekaina 2019

Maiatza 2019

Apirila 2019

Martxoa 2019

Otsaila 2019

Urtarrila 2019

Abendua 2018

Azaroa 2018

Urria 2018

Iraila 2018

Hedabideak