« 38 asteko etxealdia | Denboraren formak »

Fikziraultzaileak / Kamikaz Kolektiboa / Susa / EHAZE, 2025

Satira botereari aurre egiteko Nagore Fernandez / Berria, 2026-05-31

Bi antzezlanek osatzen dute Kamikaz Kolektiboak Susa argitaletxearen Ganbila bilduman argitaratutako Fikziraultzaileak liburua: Hiru kortse, azukre asko eta brandy gehiegi eta Renata izenekoek. Eta, egia esan, apur bat kamikazeak izan dira Amancay Gaztañaga, Erika Olaizola eta Iraia Elias autoreak oraingo honetan ere. Izan ere, bi antzezlanak izenburu berak biltzen ditu, ondo aukeratutako izenburuak esango nuke, hori baita bien atzean dagoen muina: egungo gizarteari, indarrean diren ideologiei eta sistemei kritika zorrotza egitea, baina fikzioaren bitartez eta fikzioa motibo izanda.

Nola gauzatu dute proposamen bakoitza? Bada, lehenengoak identitate ereduen eraikuntza asimetriko eta zentzugabea egiten du ikusgarri, bizitza errealera ez ezik, fikziora, sorkuntzara ere heltzen den dominazio maskulinoa kritikatzen baita. Horretarako, abilezia handiz, laugarren paretarekin apurtu, eta plano narratiboak nahastuta testuratu dituzte. Protagonistak ere hala dabiltza, orain fikzioaren planoan orain “errealitatea” kontsidera dezakegunean, plano intradiegetikotik estradiegetikora saltoka. Edozein delarik ere zapaltzen duten mundua, ordea, errealitatea bat bera dela erakutsiko diote irakurle/entzuleari: ideologia heteropatriarkalak agintzen du guztietan, eta, ondorioz, emakumea bigarren mailan geratzen da beti.

Bigarrenak, Renata izenekoak, bestelako molde eta lengoaia batera garamatza: esparru distopikora. Etorkizunekoa dirudien mundu horretan gizartea produktibitatearen gurpilean katigatuta errepresentatzen zaigu, beste garai bateko kode kulturalak —euren artean, literatura— ahazteraino. Hala ere, irakurleak esfortzu handi barik dindonismoa kapitalismoarekin lotuko du; era berean, irakurleak, esfortzu handi barik hori ere, dindonismoa-ren patetikotasuna kapitalismoaren patetikotasunarekin lotuko du. Nago distopiak, kasu honetan, balizko etorkizun batera begira baino, inguratzen gaituen errealitatera begira jarriko gaituela: errealitateari begiratzeko ispilu deformatu bat luzatuko digu, baina distantzia horrek, alegia, desitxuratuta dagoen islak erakutsiko digu ondoen zenbaterainokoa izan daitekeen indarrean den sistemaren zentzugabekeria. Paradoxikoa dirudien arren, horixe da antzezlanak lortzen duen efektuetako bat, liburuari zentzua eta indarra ematen diona.

Eta esfortzu handi barik diot, bai bigarren konposizioan bai lehenengoan autoreek hautatu dituzten baliabide erretorikoek horretara eramango gaituztelako. Kritika zorrotza bildu dute bi kasuetan, baina ez dira konposizio serioak, tristeak, ezta ere erregistro formalari dagozkionak; jolasa dute oinarrian, satira: fikzioaren planoak iraultzen dituzte, gizartearen parodia eraikitzen dute, hizkuntzarekin berarekin ere jolasten dute ironia eta sarkasmoa baliatuta. Hain zuzen ere, horren esplizitua eta denotatiboa ez izateak lortzen du diskurtso analitikoago batek eragiten ez duen hurbiltasuna. Dario Fok esan zuen bezala, azken finean, ez al da, bada, satira boterearen aurkako armarik eraginkorrena?