kritiken hemeroteka

7.096 kritika

Azken kritikak

« | »

Txanton Garrote agertokitik jaitsi zen eguna / Iñigo Aranbarri / Pamiela, 2016

1766ko matxinoak gogoan German Kortabarria / hiruka.eus, 2016-04-20

Apiril honetan bete dira 250 urte Azkoiti eta Azpeitiko matxinadatik, Iñigo Aranbarrik “Txanton Garrote agertokitik jaitsi zen eguna” liburuan gogora ekarri digunez. 1766an, Carlos III.ren pragmatika liberalizatzaile batek alearen kontrol publikoa kendu eta salerosketa librea ezarri ondoren, lur-jabe eta merkatariak garia eta artoa pilatzen ari ziren, prezioekin espekulatzen eta garestien sal zezaketen merkatuetara eramaten.

Apiril honetan bete dira 250 urte Azkoiti eta Azpeitiko matxinadatik, Iñigo Aranbarrik “Txanton Garrote agertokitik jaitsi zen eguna” liburuan gogora ekarri digunez. 1766an, Carlos III.ren pragmatika liberalizatzaile batek alearen kontrol publikoa kendu eta salerosketa librea ezarri ondoren, lur-jabe eta merkatariak garia eta artoa pilatzen ari ziren, prezioekin espekulatzen eta garestien sal zezaketen merkatuetara eramaten. Goseak eta gose are handiagoaren beldurrak —”llegó el precio de la cosecha hasta no llegar el jornalero a ganar con su trabajo para solo pan“— eragin zuen matxinada hura, Gipuzkoako beste hainbat herritan eta Markina, Ondarru eta inguruetan ere erreplikak izan zituena.

Azkoiti eta Azpeitiko jauntxoek, matxinoen oldarrak kikilduta, kapitulazioak onartu behar izan zituzten eta, beste hainbat neurriren artean, gariaren eta artoaren gehieneko salneurria hitzartu. Herritarrek kantu eta dantzaz ospatu zuten garaipenak ez zuen luze jo; hezur eta mami ziren agintari eta jauntxoek 1500 gizoneko ostea bidali zuten eta Urola ibarrean preso-sokak hartu zuen soka-dantzaren lekua: “erbesteratzeak, kartzelaldiak, armadan egin beharreko zerbitzuak, isunak… 439 kondenatu agertzen dira azken nominan” (Aranbarri), tartean emakume eta adineko dezente; “Mozal” legearen aurrekaria ere ezarri zuen Diputazioak, bitxia bada ere, propio emakumeei zuzendua: “que las justicias prendan también a cualquier mujer que hable contra estas providencias“.

Merezi du aipatzea 1766an libertatearen eta aurrerapenaren izenean herri xehea xehatu zutenen buruetarikoak zirela euskaldun ospetsuen panteoian jarriak ditugun Peñafloridako kondea, Narrosko markesa eta besteren bat. Oligarkia ilustratuak jende arruntarekiko zuen erdeinuzko begiradari erreparatu dio, hain zuzen ere, Aranbarrik, bi gertaera kateatuz: Peñafloridako kondearen “El borracho burlado” operaren estreinaldia (1764) eta bi urte geroagoko matxinada. Operak burlaz irudikatzen du Txanton Garrote mozkortiaren eskarmentua Don Diego kaballeroaren eskutik; hordikeriaz gain, beste bekatu bat, are zigorgarriagoa, antzematen du Aranbarrik Txanton gizarajoaren jokabidean: txepetxa izaki, karrastarro edo urretxori dela sinetsi izana, hau da, “gizartean ez dagokion toki bat hartu nahi izatea”.

1766ko matxinadaren ondoren, olgetan irudikatutako eskarmentua benetan burutzen saiatuko dira Peñaflorida eta enparauak, jende printzipalari kontu eske aritu zaion jende bajuak larrutik ordain dezan ausarkeria. Erregearen ordezkariak den korrejidoreak apaldu beharko du haien suhartasuna —”los principales de las dos villas, y en especial los de Azcoitia, quieren y me piden ejecuciones prontas“—, erreinuko legeek ez diotelako besterik gabe heriotza zigorra ezartzea baimentzen.

Bistan da Sociedad Vascongada de Amigos del País sustatu zuten Azkoitiko Zalduntxoek ez zituztela Euskalerria adina maite euskal herritarrak.

Azken kritikak

Hitzen ahairea
Gotzon Barandiaran

Mikel Asurmendi

Bihotzean daramagun mundua
Maite Darceles

Amaia Alvarez Uria

Aramotz
Iñaki Irasizabal

Aiora Sampedro

Maitalea
Marguerite Duras

Joannes Jauregi

Tximeletak bizkarrean
Ugaitz Agirre

Ibon Egaña

Poesia kaiera
Al Berto

Javier Rojo

Poesia kaiera
Alejandra Pizarnik

Peru Iparragirre

Pausoa noiz luzatu
Andoni Egaña

Amaia Serrano Mariezkurrena

Beltzak, juduak eta beste euskaldun batzuk
Joxe Azurmendi

Javier Rojo

Emakume burugabea
Antxiñe Mendizabal Aranburu

Jose Luis Padron

Azalberritze bat
Esti Martinez Diaz de Cerio

Igor Estankona

Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak
Iban Zaldua

Aiora Sampedro

Zu entzuteko gaude
Xabier Mendiguren Elizegi

Joannes Jauregi

Maitalea
Marguerite Duras

Hasier Rekondo

Artxiboa

Urria 2018

Iraila 2018

Abuztua 2018

Uztaila 2018

Ekaina 2018

Maiatza 2018

Apirila 2018

Martxoa 2018

Otsaila 2018

Urtarrila 2018

Abendua 2017

Azaroa 2017

Hedabideak