kritiken hemeroteka

7.591 kritika

Azken kritikak

« | »

Moskito / Igor Estankona / Susa, 2020

Ziztada atsegina Aitor Francos / Bilbao, 2020-07

Igor Estankonaren lehenengo liburuan, Anemometro-n , 1998koa, hauxe irakurtzen genuen: “Ez dakit nondik heldu zaren/ baina poesia deitzen duguna kanpamentu nomada bat da./ Bihar ez da hemen egongo”. Hamaika bat urte pasa dira bizkaitarrak (Artea, 1977) azken liburua, Iratzeen esporak, kaleratu zuenetik. Hainbat autorerentzat isilune luzeak nahitaezkoak suertatu daitezke poesian jarraitzeko. Idazteko dagoenaz ere ahazteko moduan egoten jakin behar du poeta batek: arnasa lasai hartu, zama arindu, bizitzaren ikusle baketsua bilakatu eta, tartean, naturaren eta gizartearen lagun pasiboa izan, besterik gabe. Ohiko argitaletxean, Susan, atera du 2020 honetan Moskito izenburuko liburu berria, bere jardueran bosgarrena.

Denbora igaro ahala, Estankonaren poesian hermetismoa gailendu da, alde kontzeptuala. Poemetan abiapuntua sarritan erreferentzia pertsonal bat izaten da, irakurleari zuzenki azaltzen ez zaiona. Giroa asmatuz elementu poetikoak azalarazten doaz, interpretazio joko interesgarri batean, behin baino gehiagotan, kriptiko samarra badirudi ere. Hermetikoa izateak ez du esan nahi ulergaitza denik edo emozio gabeko poesia idazten duenik, kontrakoa; zeharesan asko sekretu edo broma pribatuak dira, erretratu intimo bat eraikitzeko balio dutenak. Tradizioa ondo ezagutzen du Estankonak, ahoz aho hedatu den herriko literaturarena barne, eta, horrezkero, irudi landuak eta identifikagarriak izaten dira dakarzkigunak. Bestalde, Moskiton, Estankonak kolokialismorako uzten duen lekua handia da; adibidez Hostaila poeman, testu gehiena hartzen du: “Sarasolarako bidean/ —ez zen han jaio/ Juan Kruz Igerabideren ama-edo?—/ Sarasolarako bidean, nioen,/ gogoratzen ditut basoko marrubiak/ eta sasiak/ eta madari makatzak/ eta landare memoria inbaditzaileak”.

Egiturari kasu eginez, bost ataletan dago banatua liburua: Frontoiak; El naixement del català escrit; Minxoriak; Zelofana eta eztia; eta Luze, mehe ta bistosue. Estankonak maisuki erabiltzen ditu eskura dituen baliabide teknikoak. Maiz agertzen den haietako bat errepikapenena da: “Arrosa batzuk moztu nituen/ eta ez ziren ihartzen ez ziren ihartzen/ berriro biziko al dira nire lagunak (…)”. (Nola ez itzuli-n). Beste bat, oraindik ere argiagoa, Madrilen hilko dute poemenak, eredu esanguratsuena agian: “Inork ez zekien zertan zebilen/ inork ez zekien zertan zebilen/ kamioi bat hartu zuela anaiarekin besterik ez/ kamioi bat hartu zuela/ eta bere aho zarratutik ez zen sartu egundo eulirik/ bere aho zarratutik ez zen sartu eulirik (…)”. Alde formalari dagokionez, Estankonak molde anitzak erabiltzeko gai dela agerian uzten du, berriro ere, Moskiton, estruktura heterogeneoak batzeko ahalmena duela. Errimetatik bertso librera; abestien egitura dutenetatik erabat narratiboak diren poemetara. Kulturalismoaren iturritik edaten du askotan (Muromeko hiritik doinurako, Espartako azpiratua! edo De inventione). Badaude imitazio apokrifoak, latinismoak (“Primula elatior elatior lilitu berria/ —zenbat aldiz, amets anbiguoetan—/ mundua oraindik da/ ederra hasieran”). Lohadar maitatuak berriro poeman, adibidez. Atsotitzak, baladak, esamoldeak, aipamen literario ekialdetarrekin batera, eremu berean, bizi daitezke poema batzuetan: “(…) Har nezake bestela Li Po, eta aldatu:/ Uhaitzaren arroiletan behera bazatoz,/ Aldez aurretik, arren, abisatu,/ Ni bidera irtengo natzaizu”. Bestalde, nabaria da heriotzaren dimentsioa (familiarena eta aitatasunarena ere), ideia bezala bada ere, handiagotuz joan dela bere poesian, Oikos poeman bezala: “Sugeak hil ez eta bakean uzten zituen mutila/ —Bargondiakoa, Neberakoa?—/ soldadu eroan zuten, urrun”./ (…) Soldadu eroan zuten eta/ soldadu zegoela/ Gabon eguna heldu zenean/ ai etsean banengo esaten zuen berak,/ ai etsean banengo”. Liburua Moskito izendatzeak irudi bat dakarkit burura: ziztadarena, denboraren abiadarena. Estankonak, hizkuntzaren erabilera trebea bezain arriskutsua eta esperimentala eginez, idazkera lagunarteko gauza bihurtzen du, jakituriaz beteriko heldutasunerantz.

Azken kritikak

Izuaren osteko gogoeta
Susan Buck-Morss

Ibai Atutxa Ordeñana

Haize-lekuak
Amaia Telleria

Javier Rojo

Bideko hitza. Euskal poema modernoen antologia (1951-2019)
Askoren artean

Igor Estankona

Ibaiertzeko ipuina
Oihane Amantegi Uriarte

Hasier Rekondo

Ibaiertzeko ipuina
Oihane Amantegi Uriarte

Javier Rojo

Hizlandia
Iñigo Aranbarri

Aritz Galarraga

Mami Lebrun
Kepa Errasti

Javier Rojo

Poesia guztia
Safo

Igor Estankona

Gilles de Rais
Anjel Lertxundi

Javier Rojo

Bazterreko ahotsak
Miren Tirapu Goikoetxea

Amaia Alvarez Uria

Poesia guztia
Safo

Javier Rojo

Bakezale gerlari horiek
Bixente Serrano Izko

Txema Arinas

Moskito
Igor Estankona

Aitor Francos

Nobela errealista bat
Joxean Agirre

Marta Goikoetxea

Artxiboa

Abuztua 2020

Uztaila 2020

Ekaina 2020

Maiatza 2020

Apirila 2020

Martxoa 2020

Otsaila 2020

Urtarrila 2020

Abendua 2019

Azaroa 2019

Urria 2019

Iraila 2019

Hedabideak