kritiken hemeroteka

6.995 kritika

Azken kritikak

« | »

Carla / Anjel Lertxundi / Erein, 1989

Obabakoaren umea ei da Karla Edorta Jimenez / Argia, 1989-07-16

Orain dela hogeitik gora urte literatura euskaraz idazten hasi zirenetarik gutxi dira egun ere zereginari eusten diotenak. Anjel Lertxundi bakandu horietarikoa dugu. Beste inork best-sellerrik egin badu ere, berak egin du gure literaturgintzan —kasu! euskal literaturan, literatura vascan barik—, “Hamaseigarrenean aidanez” harekin. Hara non baina, beste “best-seller” batek, “Obabakoak” legendako ipuin bildumak hain zuzen, sustraitik irauli dizkion erizpideak luzaroan ibilitako Anjel Lertxundiri. Berak aitortu du, hurrengo hitzen bidez, kazetariak zuzen idatzi baditu, behinik behin:

“Atxagaren “Obabakoak” irakurri eta gero, iruditu zitzaidan ezin nezakeela bizi guztian “Tobacco days”-en tankerako nobelak egiten, eta orain esango dizut “Carla” hau ez litzakeela esistituko lehenago “Obabakoak” egon ez balitz. Atxagarena halako mugarri bat da. Idazleok frogatu dugu normalizazio teknikoa iritsia dugula eta hemendik aurrera ez da aski izango kostunbrismoa”.

Egia da, kostunbrismoa egiten izan da orain arte, askotan, euskal literaturan. Hala ere, besterik ere egin izan da eta egiten da, egin. Beraz, bere buruaren gainean badio Lertxundik, ederto. Beste guztiak direla-eta ere esanez gero, “kostunbrismoa” egin izan dela, askotxo eta lartxo ere bada. Halako aitorpenak alde batera utzitza, nobelaren harira etorriko naiz, ez, aitzitik, esan barik utzita “oso bestelako nobela kaleratu duela” oraingoan Lertxundik. Bestelakoa, egia osorik esateko,egilearen beraren aurreko nobelen aldean.

Errealitatea eta irudimena bereizten dituzten muga labankorrak non hasten eta non amaitzen diren itzal-lerroak ezkutatzen digularik, artistak izaten du alde horretan galtzeko arriskurik handiena, torturatu, psikiatrizatu eta besterekin bateratsu. Lertxundik sortu digun pertsonaia nagusiak —nik neuk ere ez dakit azkenean zein den beraren benetako izena, Gortari edo— munduak sortzen ditu, marrazkilaria bait da. Mundu horretakoak, berriz, bizidun bihurtzen zaizkio, aurrerago beste egile askori bezala, irudikatua bihurtzen zaiolarik, horretara, errealitate eta errealitatea bera deus ez. Lertxundirena ez da, hala ere, nobelatik irten eta egilearekin hitz egin gura duen pertsonaia unamunianoa, esate baterako. Dena den, marrazkilari horrengan beste edozein artistaren nolabaiteko prototipoa ikustea daukagu, nik uste. Ezeren truke ematen da garaipena eta, sarritan, artean, burua galtzearen truke ematen da, ez bait dago gratuitoa den arterik. Ez dakit halako alegi psikologokorik eraiki, artistaren barne prozesuaren azalpena egin ala zer besterik egin gura izan ote duen Lertxundik, interpretaziotarako zabalik ikusi bait dut nik nobela hau.

Ildo horretan, pertsonaia nagusi hori inguratzen duen lekua —espazioa— ez du lar zehaztu Lertxundik, Frantzia —leku izenak frantsesez ematen ditu—, Italia —oharrak egiten ditu italieraz— ala Euskal Herria ote den jakin barik geratu naizelarik azkenean. Euskal Herria ere diot, esaldi parea tartekatu bait du gazteleraz, pertsonaien ahoetatik isuriak. Ez dio lar ardura kanpoko espazio horrek, alabaina, barrukoak baino, egileari berari ezezik pertsonaia nagusiari ere. Barruko espazio hori adierazteko hizkera asmatu behar izan du, horregatio, Lertxundik, berak esan bezala, aurreko nobeletakoa alde batera utzita. Sinestu egiten diot, lan ikaragarria egin bide izan du edozein literaturgintzan euskarria den hizkuntza, oraingo honetan euskara, bere premietara egokitzen Lertxundik. Ni neu, jokoz kanpo utzi nau behin edo behin. Beharbada, hizkuntza nire burua baino azkarrago dabil eta naiz konturatzen.

“Esnatu denean jakin du Gortarik Carlak gratuitoa behar duela izan. Maitasunean ezer txarrik egon daitekeenik sinesten ez, eta bete-betean eskaintzen dena. Ezeren truke. Erraietan daraman maitasun egarriaren zentzu berdinaren truke ez baldin bada, behintzat” (72. orr.)

Lertxundiren estilo berria da, Obabakoak horren ostekoa. Hirugarrenez ere.

Azken kritikak

Biennale
Beatriz Chivite

Igor Estankona

Demokraziaren pribatizazioa
Jule Goikoetxea

Peru Iparragirre

Azala erre
Danele Sarriugarte

Javier Rojo

6012
Karlos Linazasoro

Aiora Sampedro

Filiala
Sergei Dovlatov

Joannes Jauregi

Zaldi mamarroa
Ekaitz Goienetxea

Iratxe Esparza

Bihotz handiegia
Eider Rodriguez

Hasier Rekondo

Pelegrinak
J.E. Urrutia Capeau

Javier Rojo

Zaldi beltzak zeruan
Txomin Peillen

Peru Iparragirre

Tiroa kontzertuaren erdian
Belen Gopegui

Aritz Galarraga

Zaldi mamarroa
Ekaitz Goienetxea

Javier Rojo

Zauri Bolodia
Oier Guillan

Aiora Sampedro

Azala erre
Danele Sarriugarte

Joannes Jauregi

Jainkoen zigorra
Alberto Ladron Arana

Iratxe Esparza

Artxiboa

Apirila 2018

Martxoa 2018

Otsaila 2018

Urtarrila 2018

Abendua 2017

Azaroa 2017

Urria 2017

Iraila 2017

Abuztua 2017

Uztaila 2017

Ekaina 2017

Maiatza 2017

Hedabideak