kritiken hemeroteka

6.866 kritika

Azken kritikak

« | »

Sakoneta / Juan Luis Zabala / Susa, 1994

Odolustutzen ari ilunabarra Amaia Iturbide / Euskaldunon Egunkaria, 1995-10-01

Hizlauzko bide mamitsu eta iraunkor baten egile dugu Juan Luis Zabala, bere eskukoak direlarik “Zigarrokin ziztrin baten azken keak” (eleberria), “Ahanzturaren artxipelagoa” (ipuinak), “Gertaerei begira” (ipuinak), “Kaka esplikatzen” (eleberria) eta “Sakoneta” (Susa, 1994) egundo azkena.

Hamar urtetan zehar idatzia, “Sakoneta-k” hamaika ipuin dakarzkigu, hamaika geltoki, zeinetan pertsonaia bana (pertsonaia bera multiplikatua edo egilearen beraren ahotsa han-hemenkatua, auskalo) egonean baitago era obsesiboan ziztu bizian ibili dabilen denborari eutsi ezinik. Egoera horretan sortzen da Peter Handke-ren zalea den Juan Luis Zabalaren hitza mapa puntual eta abstraktu baten osaketan, iltze edo giltza irakurketa misteriotsuaren ingurumarian.

Bakarrizketa da tonu eta giro. Arraultz-oskolan bildutako ahotsaren antzekoa, mundua sortu aurrekoa eta mugagabe hedatua, bertan behera urrunekoa, ezin erauzizko bakardade larrugorriarena, hots, bere baitakoa eta munduarekiko arrotza, epeltasunean noragabe eta gogogabe eta, bide batez, bortitz, oldarkor eta tenkor, komunikazio-inkomunikazioaren sokatiran. Bakarrizketa-ahotsok pertsonaien oroitzapenen sentimenduak dira, barruan nekez kabituzko mundu baten oihartzun eskuragaitzak, paisaia arkeologiko baten aztarnazko bihotzareh orpotikoak. Eta zer nolakoak dira sentimenduok? Hasteko, pertsonaiak galdera erretoriko bana dira, ipuinotako ingurugiroa den bezala, izkutu oratua, hondoa jotzen duen antolamendu eraikitzile-nekatua, barruranzko puzzle geldo eta eutsia. Lixiriketa geldiko sentimenduok liluraren osteko mina, porrota edo asperdurarenak izan ohi dira, urduritasunean txertatuak eta zalantzari hortzak tinkatuz dirauten pertsonaienak.

Tonu babesgarri eta ankerra du hizlau honek, moldatua zizelkatua bainoago, lainotsu baino gehiago haragitua. Odolustutzen ari den ilunabarra. Muga abailduetan bizi-bizirik larrutua, hala nola egunkarietako argazki bat. Desoseguzko mezu hau akuilu zaio egileari konzientzia berpizteko, bidegabekeriaren salaketa-asmoa modu gordin (haragia) eta, era berean, poetikoz (muga) azaleratua.

Barne erraiekin idazten duen egile honen lanetan ezin ahaztuzkoak sinboloak. Sinboloek esanahiaren indarra dute muin muinean joz, hala nola kisketak atean. Inguruko matazaren, ixtorioaren ardatz dira, gora behera askotako bidaiaren laberinto guneak. Irakurlea esnatzeko xedez hartuak eta harrapatuak.

Batzuk aipatzearren: Sakoneta bera (hondartza nudista baten izena, lehen ipuinaren izenburua eta baita ere liburu osoarena, isolamenduaren sinboloa), planeta abailduak (gizakia berarena, eroriz gero berunezko zama bilakatzen baita), bide seinale hautsiak (gizaki modernoaren barne ispilu puxkatuarenak), trena (noraezarena), eskutitza (bakardade latz eta ulertezintasunarena), bizarra (gaztetasun eta askatasunarena), begi berriak (eraberritzearena)…

Absurdoak bere tokia du, eta ez edonolakoa. Egileak zaborrei eta kakari (ore geldo, gupidagabe, etsi eta halaber errebelde hori) erreparatzen die behin berriroko zeremonian. Beitu, bestela, “Azgazkitik kanpo” ipuineko komuna publikoetarainoko joan-etorriak, eguneroko errito bihurtuz. Izan ere, zarama eta ezereza, kaka bera barne, mugakoak dira.

Mugak dira ere txirrindularitzarenak, bizitzaren metaforak direnak, bestalde. Txirrindularitza, bateko, lilura eta zirraragarri baita, edozein espektakulo adinakoa, baina besteko, lehertzekoa, oinazez eta eramankizunekoa. Liluraren ondoko engainua, bizitza bezala. Bere horretan dardar egiten dagoen muga abaildu eta haruntzagokoa.

Juan Luis Zabalaren hitz-lerroa abaildua eta haruntzagokoa baita eta hizlaua adierazkor eta iradokor.

Azken kritikak

Bidean ikasia
Arantxa Urretabizkaia

Roberto Moso

Jenisjoplin
Uxue Alberdi

Peru Iparragirre

Poz aldrebesa
Juanjo Olasagarre

Iratxe Retolaza

Pekineko kea
Beatriz Chivite Ezkieta

Hasier Rekondo

Iraganik gabe
Felipe Juaristi

Javier Rojo

Bidaiak
Jon Iñaki Lasa

Igor Estankona

Poz aldrebesa
Juanjo Olasagarre

Aiora Sampedro

Bi aldiz erditu zinen nitaz, ama
Alaine Agirre

Estibalitz Ezkerra

Bidaiak
Jon Iñaki Lasa

Javier Rojo

Dramak
Abelino Barriola

Aritz Galarraga

Labur txintan
Juan Kruz Igerabide

Igor Estankona

Haizeari begira
Jon Ariza de Miguel

Javier Rojo

Gerrak ez du emakume aurpegirik
Svetlana Aleksievitx

Javier Rojo

Haizeari begira
Jon Ariza de Miguel

Peru Iparragirre

Artxiboa

Urria 2017

Iraila 2017

Abuztua 2017

Uztaila 2017

Ekaina 2017

Maiatza 2017

Apirila 2017

Martxoa 2017

Otsaila 2017

Urtarrila 2017

Abendua 2016

Azaroa 2016

Hedabideak